Oświadczenie IAJ w sprawie proponowanych poprawek do Konstytucji Republiki Włoskiej
Na dorocznym posiedzeniu w Baku w Azerbejdżanie Rada Centralna Międzynarodowego Stowarzyszenia Sędziów (IAJ) została poinformowana przez swoją Grupę Regionalną, Europejskie Stowarzyszenie Sędziów (EAJ) i jego członka, Associazione Nazionale dei Magistrati (ANM), o proponowanych zmianach w Konstytucji Republiki Włoskiej. Po dokładnym przeanalizowaniu i omówieniu proponowanych zmian, które są nadal przedmiotem procesu legislacyjnego, IAJ popiera oświadczenia EAJ z 26.4.2024 r. i 9.5.2025 r. (załączone do niniejszego oświadczenia) i podziela wyrażone w nich obawy dotyczące tych propozycji. Analiza istniejących ram konstytucyjnych i prawnych z planowanymi zmianami wyraźnie pokazuje, że zmiany te niekorzystnie zakłócą równowagę sił między państwem a sądownictwem, a tym samym osłabią ochronę obywateli zapewnianą przez niezależne i bezstronne procedury i decyzje sądowe. Demontaż ważnych elementów systemu, który chroni praworządność i obywateli Włoch przed nadużyciami władzy, jest krokiem wstecz.
Jest oczywiste, że proponowane reformy mają na celu osłabienie pozycji sądownictwa i otwarcie drzwi dla możliwych wpływów spoza sądownictwa.
W szczególności:
– zastąpienie Najwyższej Rady Sądownictwa – Consiglio Superiore della Magistratura (CSM) – która jest wspólnym organem dla wszystkich sędziów i prokuratorów, dwiema radami, jedną dla sędziów i jedną dla prokuratorów, a także dalsze ograniczenie możliwości przenoszenia się z jednego zawodu do drugiego, jest sprzeczne z koncepcją, że obrona niezawisłości jest lepiej chroniona we wspólnym organie i przez porównywalne kariery (niezależnie od różnych ról, jakie mają do odegrania sędziowie i prokuratorzy). System wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych może być skuteczny tylko wtedy, gdy zarówno sędziowie, jak i prokuratorzy są chronieni przed wpływami zewnętrznymi. Po drugiej wojnie światowej naród włoski uznał CSM za najlepszy sposób ochrony Włoch przed faszyzmem i od tego czasu system ten udowodnił swoją skuteczność w walce z przestępczością zorganizowaną (np. mafią) i korupcją (np. mani pulite);
– pozbawienie rad proponowanych w miejsce CSM jakiejkolwiek jurysdykcji w sprawach dyscyplinarnych, na rzecz organu dyscyplinarnego, co do którego nie ma wymogu, aby ich większość była sędziami, a ponadto wykluczenie możliwości jakiegokolwiek środka odwoławczego w drodze skargi do Sądu Kasacyjnego, ewidentnie stwarza kilka możliwości wywierania niewłaściwego wpływu lub presji;
– dziwna i bezprecedensowa propozycja porzucenia ugruntowanej zasady, zgodnie z którą sędziowie-członkowie Rady Sądownictwa powinni być wybierani przez innych sędziów lub prokuratorów , na rzecz składu wybieranego losowo, nie tylko jest wyraźnie sprzeczna ze standardami europejskimi, ale ujawnia reformę jako próbę zmniejszenia wagi sądownictwa w równowadze konstytucyjnych uprawnień. Zadanie ochrony filarów niezależnego sądownictwa zostanie w ten sposób powierzone sędziom, którym może brakować niezbędnego doświadczenia lub którzy mogą nie chcieć pełnić funkcji członków rady, a w szczególności, którzy mogą nie cieszyć się zaufaniem swoich kolegów.
W związku z tym IAJ apeluje do czcigodnych członków włoskiego Senatu, do których należy teraz ostateczna decyzja legislacyjna, zanim ustawa zostanie poddana pod referendum, o odmowę zatwierdzenia proponowanych reform, które nie tylko nie poprawią włoskiego wymiaru sprawiedliwości, ale wręcz utrudnią niezależność sądownictwa, negatywnie zakłócą równowagę sił niezbędną w demokracji rządzonej zasadą praworządności i zaszkodzą międzynarodowej reputacji, którą włoskie sądownictwo zyskało w przeszłości.
IAJ i jego stowarzyszenia członkowskie w 93 krajach na całym świecie będą w każdym razie wspierać włoskich sędziów i prokuratorów w ich działaniach w obronie niezależnego sądownictwa we Włoszech, starając się przekonać zainteresowane strony, informując opinię publiczną i wykorzystując swoje relacje z Organizacją Narodów Zjednoczonych i regionalnymi organami praw człowieka w celu podniesienia ich świadomości.
Baku, 15.10.2025 r.