Australijskie prawo karne (zagadnienia wybrane)
[hidepost=1]
Precedents
Prawu australijskiemu znany jest precedent (precedens). Orzeczenia sądów wyższych instancji wiążą sądy niższe. Decyzje sądów tego samego rzędu określane są jako persuasive but not binding (przekonujące, ale nie wiążące). Za takie są też uważane rozstrzygnięcia sądów wyższych instancji z innych stanów lub terytoriów.
Tytułem przykładu, decyzja Supreme Court stanu New South Wales wiąże działające w tym stanie Local Court i District Court oraz może być persuasive dla sądów z innych stanów lub terytoriów, jeżeli tamtejsze sądy najwyższe nie wydały orzeczenia w tej kwestii, którą zajmował się Supreme Court stanu New South Wales.
Niewątpliwie wiążące dla wszystkich sądów są orzeczenia High Court of Australia. Część orzeczenia wiążąca inne sądy i stanowiąca uzasadnienie podstawy stanowiska jest określana jako ratio decidendi (reason of deciding). Te fragmenty wyroku, które nie wiążą innych sądów (jednak stanowią dla nich niekiedy istotną wskazówkę interpretacyjną) zwane są obiter dicta67.
Możliwe jest odejście od precedensu poprzez skorzystanie z instytucji overruling (unieważnienia przez sąd orzeczenia, w którym ustanowiono precedens, za wyjątkiem decyzji sądu wyższego rzędu)68 lub distinguishing (rozróżnienia precedensu, polegającego na zaniechaniu skorzystania przez sąd z precedensu wobec stwierdzenia różnic w stanie faktycznym sprawy stanowiącej przedmiot rozpoznania, a tej, w której wprowadzono precedens)69.
Podsumowanie
Prawnik systemu prawa stanowionego ujmuje swoje rozumowanie w sylogizmy, prawnik systemu common law w precedensy i gdy wyłoni się nowy problem prawny, pierwszy pyta, co należy zrobić tym razem, drugi – co zrobiliśmy w podobnej sprawie poprzednio70. Australijskie prawo karne nadal mocno tkwi w kulturze common law. Pozostaje zatem dla polskiego prawa karnego stosunkowo odległe kulturowo. Obcy dla polskiego prawnika jest charakter tego prawa, wyrażającego się m.in. brakiem jednolitego, spójnego sytemu prawa karnego znanego w kontynentalnej Europie. Można odnieść wrażenie chaosu wynikającego m.in. z zawiłości w określeniu sądów rozpoznających poszczególne przestępstwa, ich struktury organizacyjnej i nakładających się kompetencji. Jednak wydaje się, że australijski system prawa karnego funkcjonuje prawidłowo. Pomimo swego rodowodu (kolonia karna71), albo może dzięki temu, Australia należy do jednego z najbezpieczniejszych krajów na świecie72.
Przypisy
Dariusz Drajewicz - autor jest sędzią Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie, członkiem Zespołu ds. Współpracy Międzynarodowej Stowarzyszenia.
1 W niniejszym opracowaniu akty prawa brytyjskiego i australijskiego są powoływanie zgodnie z zasadami przyjętymi w literaturze australijskiej. Przykładowo zapis: „Crimes Act 1900 s 504 (NSW)” oznacza: „Crimes Act” – tytuł aktu prawnego, „1900” – rok publikacji (australijskie ustawy były wielokrotnie nowelizowane), „s 504” – numer artykułu, „NSW” – skrót nazwy stanu lub terytorium [„NSW” wskazuje na ustawodawstwo stanu New South Wales (Nowa Południowa Walia), „SA” – South Australia (Australia Południowa), „WA” – Western Australia (Australia Zachodnia), „Vic” – Victoria, „Qld” – Queensland, „Tas” – Tasmania, „ACT” – Australian Capital Territory (Australijskie Terytorium Stołeczne), „NT” – Northern Territory (Terytorium Północne), „Cth” dotyczy ustawodawstwa federalnego Commonwealth of Australia, „UK” – odnosi się do United Kingdom (Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej)]. Akty prawne obowiązujące w Australii są dostępne w Internecie m.in. na stronach: Australian Government. Attorney-General’s Department. ComLaw. Commonwealth of Australia Law http://www.comlaw.gov.au/, Australasian Legal Information Institute (AustLII) http://www.austlii.edu.au/austlii.
2 K. Lindsay, Federal Constitutional Law, Sydney 2009, s. 3.
3 Kwestia, kto jest głową Commonwealth of Australia, czy monarcha brytyjski,
czy Governor-General, była przedmiotem dyskusji, gdyż Konstytucja
Australii nie zawiera żadnych wskazań w tym przedmiocie (R. Banks, Australian
Legal System, „Hot Topics” Nr 60/2007, s. 8).
4 K. Lindsay, op. cit., s. 44.
5 R. Banks, op. cit., s. 8.
6 Ibidem; K. Lindsay, op. cit., s. 46, 47.
7 Na przykład: Constitution Act 1902 (NSW).
8 K. Lindsay, op. cit., s. 55.
9 Commonwealth of Australia Constitution Act 1900, s. 71 (UK).
10 Commonwealth of Australia Constitution Act 1900, s. 72 (UK). Współcześnie o nominacji sędziego decyduje faktycznie premier i gabinet, a kandydaturę gubernatorowi przedstawia Attorney General (P. Mikuli, Sądy a parlament w ustrojach Australii, Kanady i Nowej Zelandii, Kraków 2010, s. 138 i powołana tam literatura).
11 M. Meek, Australian Legal System, Sydney 2008, s. 166, 167.
12 Ibidem, s. 210.
13 Queensland jako pierwszy stan przyjął w 1899 r. Criminal Code (Kodeks karny), w którym wcielono przestępstwa występujące w common law i statute law [Parliament of Australia. Parliamentary Library. Criminal Law. History/Chronology of Criminal Law, dostępne na: http://www.aph.gov.au/library/intguide/law/crimlaw.htm (sprawdzono: 16.11.2010 r.)].
14 R. Wilson, Criminal Law, Sydney 2008, s. xii.
15 Tak też w angielskim prawie karnym (J. Bojarski, Prawo karne i wymiar sprawiedliwości w Anglii i Walii [w:] A. Adamski, J. Bojarski, P. Chrzczonowicz,
M. Filar, P. Girdwoyń, Prawo karne i wymiar sprawiedliwości państw Unii Europejskiej. Wybrane zagadnienia, Toruń 2007, s. 319).
16 S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2008, s. 96. W prawie angielskim ten podział prawdopodobnie funkcjonował już od XII w. (S. Frankowski, Wina i kara w angielskim prawie karnym, Warszawa 1976, s. 28).
17 R. Wilson, op. cit., s. 12; Butterwoths Concise Australian Legal Dictionary,
pod red. P. Butt’a, Chatswood (Sydney) 2004, s. 172, 283.
18 Oxford Dictionary of Law, pod red. J. Law’a, E.A. Martin, Oxford 2009, s. 227, 228.
19 Ibidem, s. 353.
20 R. Wilson, op. cit., s. 12.
21 Ibidem, s. 12, 13.
22 Butterwoths…, pod red. P. Butt’a, op. cit., s. 172, 283.
23 T. Henning, K. Warner, Th e Criminal Process and Sentencing [w:] Crime and Justice: A Guide to Criminology, pod red. A. Goldsmith’a, M. Israel’a, K. Daly, Sydney 2006, s. 312.
24 Ibidem.
25 Oxford…, pod red. J. Law’a, E.A. Martin, op. cit., s. 336; G. Slapper, D. Kelly, Th e English Legal System, London–New York 2010–2011, s. 424.
26 Butterwoths …, pod red. P. Butt’a, op. cit., s. 271.
27 Local Courts Act 1982 (NSW).
28 Na przykład: Magistrates’ Court Act 1989 (Vic), Magistrates’ Court Act 1921 (Qld), Magistrates’ Court Act 1991 (SA).
29 Federal Magistrates Court of Australia. Areas of Law, dostępne na: http://www.fmc.gov.au/services/index.html (sprawdzono: 16.11.2010 r.).
30 Którzy z reguły takiego wykształcenia nie posiadają (są to laicy, wywodzący się z lokalnej społeczności). Ich brak wiedzy prawniczej rekompensuje obecność justice clerk (urzędnika sądowego) o wykształceniu prawniczym i kwalifi kacjach adwokackich, który pełni funkcje doradcy w kwestiach prawnych i z tego względu bierze udział we wszystkich sprawach (S. Waltoś, op. cit., s. 96; J. Bojarski [w:] op. cit., s. 354; G. Slapper, D. Kelly, op. cit., s. 424, 425, 430, 431).
31 R.A. Hughes, G.W.G. Leane, A. Clarke, Australian Legal Institutions. Principles, Structure and Organisation, Sydney 2003, s. 181; J. Bowen, Th e Macquarie Easy Guide to Australian Law, Castle Hill (Sydney) 1995, s. 769.
32 W stanie Victoria ten rodzaj sądu nosi nazwę County Court. W stanie Tasmania oraz terytoriach (Australian Capital Territory i Northern Territory) nie występuje District Court, funkcje sądu wyższego rzędu pełni tam Supreme Court (T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 312; NSW Government. Lawlink. Justice & Attorney General. Courts & Tribunals, dostępne na: http://www.lawlink.nsw.gov.au/lawlink/corporate/ll_corporate.nsf/pages/LL_courts_tribunals_indexNew (sprawdzono; 16.11.2010 r.).
33 T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 313.
34 Spostrzeżenia własne z Local Court w Sydney.
35 G. Slapper, D. Kelly, op. cit., s. 576 i n.
36 R. Banks, op. cit., s. 23, 24.
37 T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 312.
38 Różnica pomiędzy liczbą spraw rozpoznawanych w obu tych sądach jest znacząca. W stanie New South Wales w 2004 r. w District Court zostało zarejestrowanych 3685 spraw, zaś w Supreme Court tylko 80 (D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, Criminal Laws. Materials and Commentary on Criminal Law and Process in New South Wales, Sydney 2006, s. 148).
39 T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 313.
40 Ibidem.
41 Spostrzeżenia własne z District Court w Sydney.
42 J. Bowen, op. cit., s. 767; M. Meek, op. cit., s. 210.
43 P. Fairfi eld, Easy Guide to Australian Law, Chatswood (Sydney) 2010, s. 23, 24.
44 R. Banks, op. cit., s. 19.
45 D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, op. cit., s. 252.
46 D. McBarnet, Conviction: Law, the State and the Construction of Justice, London 1981, s. 153 cyt. za T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 313.
47 P. Fairfi eld, op. cit., s. 23; T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 312, 313.
48 Butterwoths…, pod red. P. Butt’a, op. cit., s. 218; T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 312, 313.
49 T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 313.
50 D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, op. cit., s. 232.
51 T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 313.
52 Ibidem, s. 312.
53 D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, op. cit., s. 1241–1252.
54 Ibidem, s. 1243.
55 T. Henning, K. Warner [w:] op. cit., s. 321.
56 Ibidem, s. 320.
57 Ibidem, s. 323.
58 P. Fairfi eld, op. cit., s. 26; P. Gregory, Court Reporting in Australia, Cambridge-New York-Melbourne-Madrid-Cape Town-Singapore-São Paulo 2005, s. 26.
59 Zbliżone rozwiązania funkcjonują w pozostałych stanach oraz terytoriach (R. Banks, op. cit., s. 18).
60 D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, op. cit., s. 149.
61 A. Haesler, Appeals from the Local Court to the Supreme Court. NSW Government. Lawlink. Justice & Attorney General. Public Defenders Offi ce of NSW, dostępne na: http://www.lawlink.nsw.gov.au/lawlink/pdo/ll_pdo.nsf/ pages/PDO_appealslocalcourttosupremecourt (sprawdzo no: 16.11.2010 r.).
62 Ibidem.
63 D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, op. cit., s. 149.
64 A. Haesler, op. cit.
65 D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, op. cit., s. 150.
66 High Court of Australia Annual Report 2003–2004 (2004), s. 99, 100, 104, 108, cyt. za: D. Brown, D. Farrier, S. Egger, L. McNamara, A. Steel, op. cit., s. 153.
67 R. Banks, op. cit., s. 18.
68 R. Cross, Precedent in English Law, Oxford 1968, s. 116–145, cyt. za: M. Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu, Warszawa 2009, s. 77, 78; Butterwoths…, pod red. P. Butt’a, op. cit., s. 314.
69 M. Koszowski, op. cit., s. 96; Butterwoths…, pod red. P. Butt’a, op. cit., s. 132.
70 R. Tokarczyk, Komparatystyka prawnicza, Warszawa 2008, s. 154.
71 Początki osadnictwa angielskiego datuje się w południowo-wschodniej Australii na 1788 r. w związku z założeniem kolonii karnej w Botany-Bay (L. Bazylow, Historia powszechna 1789–1918, Warszawa 1981, s. 175). Okoliczności te pozostają w powszechnej świadomości mieszkańców Australii. Na jednej z ulic w centrum Sydney znajduje się tablica informująca o wykonaniu na skazanym w dniu 27.2.1788 r. kary śmierci przez powieszenie na podstawie przepisów dotyczących kradzieży (spostrzeżenia własne).
72 Global Peace Index, dostępny na: http://www.visionofh umanity.org/gpi-data//2010/scor/ (sprawdzono: 10.1.2011 r.).
[/hidepost]