Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym – wybrane problemy praktyczne

[hidepost=1]

Powództwo o zasądzenie

W ramach roszczeń pieniężnych w postępowaniu grupowym dochodzić można bądź zasądzenia odpowiedniej kwoty pieniężnej, bądź też tylko ustalenia odpowiedzialności pozwanego.

W przypadku powództwa o zasądzenie wprowadzony został wymóg ujednolicenia wysokości roszczeń w ramach grupy lub też podgrup. Ujednolicenie wszystkich dochodzonych roszczeń w ramach grupy zdecydowanie ułatwia pracę sądu. Nie w każdym wypadku jednak możliwe jest ujednolicenie wysokości roszczeń w ramach całej grupy (np. w sytuacji konsumentów będących w sporze deweloperem dochodzone kwoty mogą się różnić ze względu na wartość nieruchomości będących przedmiotem sporu). Wyjściem z takich sytuacji jest wprowadzona możliwość tworzenia podgrup z jednoczesnym uwzględnieniem wspólnych okoliczności sprawy dla członków podgrupy.

Zapis ten koresponduje z art. 1 ust. 1 in fine PostGrupU, który stanowi, że w ramach postępowania grupowego dochodzone mogą być roszczenia oparte na tej samej bądź takiej samej podstawie faktycznej. Oznacza to, że okoliczności faktyczne dotyczące poszczególnych członków grupy mogą się między sobą różnić. W zależności od tych okoliczności różnić mogą się również dochodzone przez członków grupy kwoty. W takim wypadku należy ujednolicić wysokość dochodzonych roszczeń w ramach podgrup liczących minimum dwie osoby.

Ujednolicenie roszczeń powoduje, że w przypadku wygrania procesu, poszczególni członkowie grupy (lub podgrup) otrzymują ujednolicone, zryczałtowane odszkodowanie⁹. Na taką formę uzyskania odszkodowania poszczególni członkowie grupy muszą wyrazić zgodę, w innym wypadku nie ma możliwości rozpatrzenia sprawy w postępowaniu grupowym.

Do powoda należy przedstawienie sądowi sposobu ujednolicenia i wyliczenie odpowiednich kwot żądanych w ramach grupy lub podgrup. Sąd powinien się ograniczyć do zbadania prawidłowości tego wyliczenia i ewentualnie skorygowania roszczeń w wyroku zasądzającym bądź też w postanowieniu dotyczącym składu grupy. Nie sposób zgodzić się z poglądem, jakoby obowiązkiem sądu było określenie wysokości roszczenia przy uwzględnieniu okoliczności sprawy, tak jak ma to miejsce w przypadku uregulowanym w art. 322 KPC¹⁰. Pogląd ten nie znajduje również uzasadnienia w wykładni językowej omawianego przepisu. Nakładanie takiego obowiązku na sąd stanowiłoby niczym nieuzasadniony wyłom od ogólnej zasady kontradyktoryjności obowiązującej w postępowaniu cywilnym. To do powoda, co do zasady, należy wyliczenie oraz udowodnienie wysokości szkody i tylko w wyjątkowych wypadkach ustalenie tej wysokości pozostawać powinno w gestii sądu. W przypadku postępowań zbiorowych, gdzie po stronie powodowej zawsze występuje profesjonalny pełnomocnik, należałoby od niego oczekiwać rzetelnego wyliczenia wysokości dochodzonych kwot, a od przeciwnika procesowego merytorycznej polemiki z tymi wyliczeniami. Nie ma powodu, aby dodatkowo komplikować postępowanie poprzez przerzucanie żmudnych wyliczeń na sąd.

Ujednolicenie roszczeń w praktyce skutkować będzie faktycznym ograniczeniem wysokości roszczeń niektórych członków grupy. PostGrupU nie rozstrzyga, czy pozostała część roszczeń będzie mogła być dochodzona w postępowaniach indywidualnych, czy też wyrok będzie miał rozszerzoną skuteczność również wobec części roszczenia niebędącej przedmiotem postępowania. Wydaje się, że słuszny jest pogląd prezentowany przez P. Pietkiewicza¹¹, że nie ma żadnych normatywnych podstaw do twierdzenia, iż wyrok taki zamyka drogę do dochodzenia roszczenia przewyższającego wartością to objęte pozwem grupowym. Członkowie grupy nie zrzekają się bowiem pozostałych roszczeń, a jedynie ograniczają je na potrzeby postępowania. Jest to więc czynność formalno-, a nie materialnoprawna¹².

Powództwo o ustalenie odpowiedzialności pozwanego

Powództwo o ustalenie odpowiedzialności pozwanego jest instytucją autonomiczną, wprowadzoną na potrzeby postępowania grupowego¹³. Nie jest ono tożsame z powództwem o ustalenie, uregulowanym w art. 189 KPC (nic nie stoi na przeszkodzie, aby w ramach postępowania grupowego wnieść powództwo oparte o ten artykuł, gdyż jego zastosowanie nie zostało wprost wyłączone¹⁴ – jest to jednak zupełnie inny rodzaj powództwa). Trudno dopatrywać się podobieństwa pomiędzy wyrokiem wstępnym, uregulowanym w art. 318 KPC, a wyrokiem ustalającym odpowiedzialność pozwanego¹⁵. Wyrok wstępny ma bowiem na celu ustalenie, że roszczenie jest uzasadnione, a pozostaje jedynie kwestia ustalenia spornej wysokości żądania w dalszym ciągu tego samego postępowania. Wyrok taki może być natomiast wydany w ramach powództwa o zasądzenie, na co słusznie wskazuje M. Rejdak¹⁶. Wyrok taki jest samodzielnym orzeczeniem kończącym postępowanie w danej sprawie¹⁷.

Powództwo, o którym mowa w art. 2 ust. 3 ­PostGrupU, dotyczy natomiast sytuacji, gdy powód domaga się stwierdzenia wyrokiem odpowiedzialności pozwanego za określone wydarzenie, szkodę itp. Wyrok taki kończy postępowanie w danej sprawie. Byli członkowie grupy, legitymujący się takim wyrokiem, mogą następnie dochodzić konkretnych roszczeń pieniężnych w ramach postępowań indywidualnych. Jako, że odpowiedzialność pozwanego będzie już stwierdzona prawomocnym wyrokiem, w procesie indywidualnym pozostanie kwestia udowodnienia wysokości roszczenia. Wszelkie zarzuty pozwanego dotyczące zasady jego odpowiedzialności nie powinny być w takim postępowaniu uwzględnione przez sąd, gdyż jego odpowiedzialność będzie już ustalona. Wyrok taki będzie miał zatem charakter prejudycjalny wobec indywidualnych powództw o zasądzenie¹⁸.

Z tego typu powództwem będziemy mieli do czynienia w wypadkach, gdy ustalenie wysokości poszczególnych roszczeń będzie stwarzało nadmierne trudności, bądź też niemożliwe albo znacznie utrudnione będzie ujednolicenie roszczeń w ramach grupy lub podgrup. Można przypuszczać, że będzie ono szeroko wykorzystywane w początkowym okresie obowiązywania ustawy, do czasu ujednolicenia orzecznictwa¹⁹. Wystąpienie z omawianym powództwem będzie również stosunkowo bezpieczne, gdyż nawet w wypadku przegranej każdy z członków grupy będzie mógł w indywidualnej sprawie udowadniać, że pozwany jest odpowiedzialny wobec niego, z uwagi na szczególne, indywidualne okoliczności²⁰. Ustalenie w wyroku odpowiedzialności pozwanego może być dobrą podstawą do ewentualnych rokowań i w wielu przypadkach skłoni pozwanego do zapłaty w celu uniknięcia kolejnego postępowania. Praktyka taka jest szeroko stosowana w Stanach Zjednoczonych²¹. Znacznym ułatwieniem dla powoda jest w tym wypadku wymóg uprawdopodobnienia, a nie udowodnienia przynależności członków do grupy w danym postępowaniu²².

Z praktycznego punktu widzenia trudności sprawiać może prawidłowe określenie wartości przedmiotu sporu w powództwach opartych na omawianym przepisie. Powód w tym postępowaniu nie dochodzi zapłaty, a co za tym idzie nie musi udowadniać wysokości poszczególnych roszczeń członków grupy. Uprawdopodobnia jedynie sam fakt odpowiedzialności pozwanego za określone zdarzenie. Może również dochodzić ustalenia odpowiedzialności pozwanego za szkody mogące wyniknąć w przyszłości, będące konsekwencją zaistniałego już faktu²³. Ustalenie wartości przedmiotu sporu w takiej sytuacji może być nader utrudnione lub nawet niemożliwe.[/hidepost]