Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym – wybrane problemy praktyczne

[hidepost=1]

Wybrane czynności sądu w toku postępowania

Sądem właściwym do rozpoznania sprawy w I instancji jest sąd okręgowy stosownie do przepisu art. 3 ust. 1 ­PostGrupU. Proceduje on w składzie trzech sędziów zawodowych. Powyższy zabieg uznać należy za słuszne posunięcie ustawodawcy ze względu na zawiłość i wysoki stopień skomplikowania spraw grupowych²⁴.

W toku postępowania grupowego zaznacza się istotnie rola sądu w zakresie kierowania procesem. Ze względu na duże znaczenie postępowań grupowych dla ujednolicania orzecznictwa, ustawodawca zrezygnował w pewnym zakresie z kontradyktoryjności, na rzecz zwiększenia kompetencji sądu w toku procesu.

Jak zauważono w piśmiennictwie, w postępowaniu grupowym w sposób szczególny zaznacza się jego fazowość²⁵. W pierwszej fazie postępowania sąd na rozprawie rozstrzyga o dopuszczalności postępowania grupowego. Jeśli wszystkie wymagania formalne zostaną spełnione, wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w tym postępowaniu. W przeciwnym razie pozew odrzuca. Jest to najważniejszy moment postępowania, od którego w dużej mierze zależy jego dalszy los, a niejednokrotnie wynik samego sporu. Rozstrzyganie o dopuszczalności następuje na rozprawie, w toku której badane są przesłanki określone w art. 1 PostGrupU, tj. jednorodzajowość roszczeń, ilość członków grupy (minimum 10), fakt czy roszczenia są oparte na tej samej bądź takiej samej podstawie oraz czy rodzaj roszczeń wchodzi w zakres przedmiotowy ustawy²⁶. W przypadku, gdy dochodzone roszczenie ma charakter pieniężny, sąd będzie również badać przesłanki z art. 2 ust. 1 PostGrupU²⁷. Udowodnienie przesłanek uzasadniających dochodzone roszczenie jest obowiązkiem powoda²⁸.

Jeśli sprawa została skierowana do postępowania grupowego, kolejną czynnością sądu będzie zarządzenie ogłoszenia o wszczęciu postępowania grupowego. W ogłoszeniu tym wyznacza się termin na złożenie oświadczeń o przystąpieniu do grupy przez osoby, których roszczenia mogą być objęte danym pozwem grupowym. W literaturze sporna pozostaje kwestia, do kogo technicznie należy sama czynność umieszczenia ogłoszenia w prasie ogólnokrajowej lub lokalnej.

 Odmienne stanowiska prezentują w tym zakresie autorzy dwóch komentarzy. M. Rejdak i P. Pietkiewicz²⁹ stoją na stanowisku, że ogłoszenia powinien dokonać reprezentant grupy lub pełnomocnik, jako osoby zainteresowane jak najliczniejszym wstąpieniem do grupy nowych uczestników. T. Jaworski i P. Radzimierski³⁰ uważają natomiast, że czynność ogłoszenia należy do sądu, przed którym toczy się postępowanie w ramach realizacji interesu publicznego.

W naszej ocenie kwestia ta powinna zostać rozstrzygnięta w praktyce. W szczególnym wypadku, gdy z okoliczności sprawy wynika, że wszystkie osoby do tego uprawnione złożyły oświadczenia o przystąpieniu do grupy, sąd może zaniechać zarządzenia o ogłoszeniu.

Kolejną czynności sądu, podejmowaną wyłącznie w wypadku żądania pozwanego, będzie zobowiązanie powoda do wniesienia kaucji aktorycznej. Jeśli pozwany przy pierwszej czynności procesowej zażąda zabezpieczenia kosztów procesu, sąd może nałożyć taki obowiązek na powoda. Sąd wyznacza przy tym termin na złożenie kaucji, który nie może być krótszy niż miesiąc. Jeśli w wyznaczonym terminie powód nie zabezpieczy kosztów procesu, sąd odrzuca pozew, orzekając przy tym o kosztach na takich samych zasadach, jak przy cofnięciu pozwu.

Po upływie terminu wyznaczonego do złożenia oświadczeń o przystąpieniu do grupy, sąd przekazuje pozwanemu otrzymany od reprezentanta grupy wykaz jej członków. Jednocześnie sąd wyznacza pozwanemu termin na wniesienie zarzutów co do członkostwa określonych osób w grupie. Po ewentualnym wniesieniu zarzutów rozpoczyna się druga faza postępowania, polegająca na ustaleniu składu grupy. Sąd dokonuje tego w drodze postanowienia. W postanowieniu tym sąd powinien odnieść się do przyznania statusu członka grupy wszystkim osobom, które złożyły reprezentantowi grupy oświadczenie o przystąpieniu do niej³¹.

Przed wydaniem wyroku sąd powinien raz jeszcze rozważyć przesłanki dopuszczalności postępowania grupowego mając na uwadze całokształt zebranego materiału dowodowego. Powinien również ustalić, czy nie zmienił się podczas postępowania skład grupy, jak też ponownie ocenić kwalifikację prawną zdarzeń będących podstawą powództwa. Na tym etapie może się również okazać, że powództwo należy odrzucić, a postanowienie o dopuszczalności postępowania powinno zostać zmienione w trybie art. 359 KPC32. Przy wyrokowaniu sąd powinien rozstrzygnąć o żądaniach i kosztach w stosunku do każdego członka grupy³³.

Do sądu należy również badanie zgodności z prawem i dobrymi obyczajami wszelkich czynności dyspozytywnych dokonywanych przez grupę, takich jak cofnięcie pozwu, ograniczenie bądź zrzeczenie się roszczenia czy też zawarcie ugody. Ma to szczególne znaczenie z uwagi na liczne możliwości obejścia prawa w toku postępowania grupowego. Przykładową sytuacją może być zawarcie ugody pozasądowej z większością grupy, która następnie, działając za pośrednictwem reprezentanta, zrzeka się roszczenia bądź cofa pozew.

Specyfika kosztów postępowania grupowego

Kwestia kosztów sądowych w postępowaniu grupowym została zmodyfikowana w stosunku do tradycyjnego postępowania cywilnego. Przede wszystkim obniżeniu uległa opłata stosunkowa wnoszona w zależności od wartości przedmiotu sporu. Wynosi ona w postępowaniu grupowym 2%. Z tej też przyczyny ustawodawca zrezygnował z instytucji zwolnienia od kosztów sądowych (również częściowego)³⁴. W praktyce bowiem, realne koszty ponoszone przez poszczególnych uczestników będą stosunkowo niskie. Zauważyć należy, że do uiszczenia kosztów zobowiązany jest powód – w tym wypadku reprezentant grupy. On też odpowiada swoim majątkiem za ewentualny zwrot kosztów stronie przeciwnej³⁵. Wewnętrzne rozliczenia dotyczące rozdziału kosztów pomiędzy uczestnikami grupy powinny pozostawać poza kognicją sądu w ramach danego postępowania.

Opłata stała w przypadku dochodzenia praw niemajątkowych wynosi 600 zł. Podniesiona została natomiast opłata tymczasowa, uiszczana w momencie, gdy przy wniesieniu pozwu nie da się ustalić wartości przedmiotu sporu. Powinna być ona uzupełniona po postanowieniu o ustaleniu składu grupy i warunkować dalsze procedowanie³⁶.

Jak już wspomniano, istotny problem pojawia się w przypadku powództwa o ustalenie odpowiedzialności pozwanego. PostGrupU kwalifikuje to powództwo jako dochodzenie roszczeń pieniężnych, tak więc nie można zastosować w tym wypadku opłaty stałej. W pewnych sytuacjach nie będzie natomiast możliwe zastosowanie opłaty stosunkowej, gdyż nawet na etapie ustalenia składu grupy czy wręcz wyrokowania nie będzie można sprecyzować ostatecznej wartości dochodzonych roszczeń. Zostaną one doprecyzowane dopiero na etapie procesów indywidualnych.

Nieuzasadniony wydaje się pogląd prezentowany w piśmiennictwie, jakoby rozwiązaniem sytuacji było wniesienie opłaty tymczasowej³⁷. Z samej istoty opłaty tymczasowej wynika, że powinna ona być następnie uzupełniona. We wskazanym typie powództwa może się zdarzyć, że nie będzie takiej możliwości. Praktyka pokaże, czy tę lukę w prawie da się uzupełnić na drodze wykładni, czy też konieczna będzie nowelizacja ustawy w tym zakresie.

Sporna w literaturze jest kwestia zwrotu kosztów wynagrodzenia pełnomocnika przy umowie określającej to wynagrodzenie procentowo (pactum de quota litis). Część autorów przyjmuje, że kwota ta wchodzi w skład niezbędnych kosztów procesu i jeśli pozwany przegra, powinien zwrócić ją powodowi³⁸. Za bardziej przekonujący uznać należy pogląd, że powodowi przysługuje zwrot kosztów zastępstwa według stawek ustawowych, a wynagrodzenie procentowe nie obciąża pozwanego³⁹.
[/hidepost]