• Temat numeru
  • Artykuł pochodzi z numeru IUSTITIA 4(6)/2011, dodano 31 grudnia 2011.

Głosy w dyskusji

Bartłomiej Przymusiński

(inne teksty tego autora)

Przepisy Konstytucji, określające rangę ustrojową sądów i status sędziego, stanowią silny fundament, który nadaje sądom i trybunałom wysoką pozycję ustrojową, na czele ze sformułowaną w art. 173 zasadą odrębności i niezależności od innych władz. Status sędziego wszystkich sądów został określony w art. 178–181 Konstytucji i przepis ten obejmuje sędziów wszystkich sądów. Ustrój sądów ustawodawca pozostawił regulacji ustawowej (art. 176 ust. 2 Konstytucji), wskazując jednocześnie w art. 177 swoiste domniemanie drogi sądowej przed sądem powszechnym1. Konstytucja z 2.4.1997 r. obowiązuje już od 14 lat i jest to wystarczający czas, aby ocenić działania podjęte przez ustawodawcę w zakresie regulacji ustroju sądów. Wyniki tej oceny nie mogą być zadowalające.

[hidepost=1]

Okazuje się, że delegowanie do aktu rangi ustawowej regulacji ustroju i właściwości sądów doprowadziło do dysharmonii pomiędzy sądami powszechnymi a pozostałymi sądami, poprzez wprowadzenie regulacji obniżających rangę sądów powszechnych, które przecież, jak wskazano powyżej, są właśnie tymi sądami, których właściwość ustawodawca konstytucyjny określił w razie wątpliwości jako domniemaną, a więc to one stanowią trzon władzy sądowniczej. Do przepisów obniżających rangę sądów powszechnych należy w pierwszym rzędzie, aczkolwiek nie jest to wyliczenie wyczerpujące, zaliczyć: poddanie tych sądów zwierzchniemu nadzorowi administracyjnemu Ministra Sprawiedliwości (art. 9 PrUSP2), określenie wynagrodzeń sędziów tych sądów na najniższym poziomie względem innych sądów (załącznik do PrUSP określający mnożnik wynagrodzenia sędziego sądu rejonowego od 2,05), ograniczenie udziału większości sędziów w organach samorządu sędziowskiego (art. 35 § 1 PrUSP3), brak realnego wpływu na wybór kandydatów na prezesa sądu (art. 23 § 1, art. 24 § 1, art. 25 § 1 PrUSP4), ograniczenie udziału sędziów najniższego szczebla w wyborze członków Krajowej Rady Sądownictwa (art. 11 ust. 3 i 4 KRSU5). Z przepisami tymi kontrastują przepisy regulujące ustrój innych sądów: brak nadzoru polityka, jakim przecież jest Minister Sprawiedliwości (art. 12 ustawy z 25.7.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych6, art. 11 § 1 ustawy z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym7), określenie wynagrodzeń sędziów najniższego szczebla na wyższym poziomie (art. 29 PrUSA), zapewnienie udziału wszystkich sędziów w zgromadzeniu (art. 24 § 1 PrUSA, art. 10 § 1 ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych8), realny wpływ na wybór prezesa sądu (art. 21 § 3 PrUSA). Poza tymi odrębnościami o charakterze normatywnym, występują odrębności w sferze organizacyjnej i finansowej: nie wymaga żadnych szczegółowych danych statystycznych oczywista konstatacja, że najtrudniejsze warunki lokalowe, najmniejsze wsparcie kadry pomocniczej i największe obciążenia dotykają sądów powszechnych (tytułem zobrazowania skali różnicy: wpływ spraw do sądów powszechnych w 2010 r. – ok. 13 mln spraw przypadających na 10 323 sędziów, tj. ok. 1259 spraw na 1 sędziego, a bez spraw wieczystoksięgowych – ok. 968 spraw na sędziego)9; do wojewódzkich sądów administracyjnych – ok. 65 000 spraw na ok. 398 sędziów i asesorów, tj. ok. 163 sprawy na 1 sędziego10). Skłania to do postawienia pytania: czy należy godzić się na sytuację, w której trzon władzy sądowniczej, jakim są sądy powszechne, jest jednocześnie tym, który jest upośledzony pod względem rangi ustrojowej i pod względem organizacyjnym? W świetle § 4 Zasad Etyki Zawodowej Sędziów11, który nakazuje każdemu sędziemu dbałość o dobro wymiaru sprawiedliwości i ustrojową pozycję władzy sądowniczej, odpowiedź musi oczywiście brzmieć, że nie można tego stanu dłużej zbywać milczeniem. Z tych właśnie założeń wychodzą postulaty stworzenia jednolitej kodyfikacji ustrojowej, która powinna ustawić na równie wysokim poziomie ustrojowym wszystkie sądy, co wymusiłoby również polepszenie sytuacji organizacyjnej i finansowej wszystkich sądów. Dopóki głos domagający się zmian będzie jedynie głosem sędziów sądów rejonowych, dopóty władza ustawodawcza i wykonawcza będzie zbywać te postulaty milczeniem. Jeśli kierunek zmian, jakim jest dalej idące podporządkowanie sądów powszechnych władzy Ministra Sprawiedliwości12, nie zostanie odwrócony, to nie należy oczekiwać, że pozostałe sądy w przyszłości unikną podobnego rodzaju dążeń, bowiem naturalnym dążeniem władzy politycznej jest dążenie do poszerzenia sfery swego władztwa. Zaniechanie przez sędziów sądów najwyższego szczebla i administracyjnych realnych zabiegów na rzecz zapewnienia sądownictwu powszechnemu porównywalnych rozwiązań ustrojowych i organizacyjnych, może w przyszłości spowodować, że również te sądy dotkną zmiany obniżające ich rangę. Pierwszym sygnałem, że taki będzie kierunek zmian, jest zamiar odejścia od powierzenia prezesom naczelnych sądów i trybunałów uprawnień ministra finansów w zakresie wykonania budżetu, ujęty w projekcie ustawy okołobudżetowej na 2012 r.13 To może być dopiero początek, dlatego wszyscy sędziowie powinni obecnie równie mocno domagać się jednolitej kodyfikacji ustrojowej sądów, która wykaże wszystkie wady obecnie obowiązującego PrUSP.


Bartłomiej Przymusiński – autor jest sędzią Sądu Rejonowego Poznań-Stare Miasto w Poznaniu, członkiem zarządu i rzecznikiem prasowym SSP „Iustitia”.

1 Uzasadnienie wyroku TK z 9.12.2003 r., P 9/02, OTK-ZU Nr 9-A/2003, poz. 100.
2 Z dniem 28.3.2012 r., na mocy dodanego art. 9a § 2 PrUSP, nadzór ten będzie określony jako „zewnętrzny nadzór administracyjny”, co jednak nie niesie ze sobą znaczącej treści normatywnej (por. ustawa z 18.8.2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 203, poz. 1192; dalej jako: ZmPrUSP).
3 Sędziowie sądów rejonowych wybierają delegatów do zgromadzenia sędziów okręgu w liczbie odpowiadającej połowie liczby sędziów sądu okręgowego; z dniem 28.3.2012 r. będą wybierać delegatów w liczbie równej liczbie sędziów sądu okręgowego.
4 Minister Sprawiedliwości zasięga opinii zgromadzenia przed powołaniem prezesa sądu, jednak negatywna opinia jest niewiążąca.
5 Ustawa z 12.5.2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa, Dz.U. Nr 126, poz. 714; dalej jako: KRSU; por. również B. Kostyk, Kasty sędziowskie i majstersztyk wyborczy, „Prawo Europejskie w Praktyce” Nr 7–8/2011, s. 9.
6 Dz.U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.; dalej jako: PrUSA.
7 Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.
8 T. jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1676 ze zm.
9 Informacja statystyczna dostępna na: http://bip.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/statystyki/statystyki-2010/; liczba sędziów wskazana w budżecie na 2010 r. zob.: http://bip.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/budzet/download,1197,0.html.
10 Informacja statystyczna dostępna na: http://www.nsa.gov.pl/index.php/
pol/content/download/1769/10592/file/informacja_za%20rok%202010.pdf, dane o liczbie sędziów dostępne na: http://www.nsa.gov.pl/
index.php/pol/content/download/1367/8711/file/informacja_2009.pdf
11 Uchwała Nr 16/2003 Krajowej Rady Sądownictwa z 19.2.2003 r., dostępna na: http://www.krs.pl/admin/files/100139.doc
12 Przykładowo, instytucja dyrektorów sądów wprowadzona przez
ZmPrUSP.
13 Zob. http://www.mf.gov.pl/_files_/dep_fs/okolobudzetowa_2012_3_11_2011.pdf

[/hidepost]