Kilka uwag okonstrukcji prawnej przejęcia długu

Jerzy Sawiłow

[hidepost=1]

Wyżej przeanalizowana sytuacja prawna podmiotów powstająca w wyniku braku zgody pozwala na wyciągnięcie następujących wniosków. Pierwotny stosunek zobowiązaniowy wiążący dotychczasowego dłużnika z wierzycielem pozostaje niezmieniony. W związku z tym uprawniony z niego nic nie traci. Zobowiązany co najmniej utrzymuje swój stan majątkowy, co ma miejsce w przypadku, gdy odmówi on wyrażenia zgody (art. 521 § 1 KC – umowa niezawarta, por. wyżej) lub nawet w sytuacji braku akceptacji wierzyciela, zyskuje poprzez nabycie aktywów w postaci wierzytelności z powstałego węzła obligacyjnego z osobą trzecią (art. 521 § 2 wzw. z art.392 KC). W tym ostatnim przypadku stratnym jest jedynie niedoszły przejemca59.

Prezentowane wyżej stanowisko o konwersji z mocy ustawy niedoszłej do skutku umowy o przejęcie długu pomiędzy dłużnikiem a przejemcą w umowę z art. 392 KC o zwolnienie z obowiązku świadczenia (na podstawie art. 521 § 2 KC)60, nie jest przez wszystkich przedstawicieli doktryny akceptowane61.

W literaturze przedmiotu sformułowano regułę wykładni oświadczenia woli, zgodnie z którą zachowanie wierzyciela może być uznane za wyrażenie zgody, gdy można w sposób wyraźny ustalić, że stanowi ono realizację takiego właśnie aktu woli (akceptacji dla przejęcia długu)62. Z dużą dozą ostrożności, traktując raczej jako wyjątek, dopuszczalne jest ustalenie tego per facta concludentia63.

Należy również pamiętać, że aprobujące oświadczenie wierzyciela jest bezskuteczne ex lege, jeżeli nie wiedział on o niewypłacalności osoby przejmującej dług (art. 519 § 2 pkt 2 in fine KC)64, przy czym decydujące znaczenie ma wiedza z chwili wyrażenia zgody. Stąd powstanie niewypłacalności po przejęciu długu nie wpływa na jego skuteczność65.

3. Forma umowy

Norma wyrażona w przepisie z art. 522 zd. 1 KC nakazuje, aby umowa o przejęcie długu, w obu swych odmianach (art. 519 § 2 pkt 1 i 2 KC) była zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności – ad solemnitatem. Co do tego nie może być żadnych wątpliwości z uwagi na jasne brzmienie art. 522 zd. 1 KC. Tej samej formy pod tym samym rygorem ma obowiązek przestrzegać wierzyciel przy składaniu oświadczenia woli pro przejęcie długu drogą kontraktu dłużnika z osobą trzecią (art. 522 zd. 2 KC). Natomiast, moim zdaniem, niejasna sytuacja istnieje co do tego, w jakiej formie powinna być uzewnętrzniona zgoda dłużnika.

Problem zdaje się być niezauważany w doktrynie, która ogranicza się tu do lakonicznych wypowiedzi. Za punkt wyjścia trzeba wziąć treść art. 522 KC, który w przedmiocie formy zgody dłużnika milczy, co skłania niektórych autorów do wywnioskowania za pomocą reguły inferencyjnej a contrario, że oświadczenie tego podmiotu nie wymaga żadnej formy szczególnej, a więc może być zakomunikowane w sposób dowolny, oczywiście z poszanowaniem zasady z art. 60 KC66. Inni uznając, że ta sytuacja mieści się w zakresie zastosowania art. 63 § 2 wzw. z art.522 KC uważają, że zgoda dłużnika powinna być wyrażona w formie pisemnej dla celów dowodowych – ad probationem (art. 74 KC)67.

Moim zdaniem, rozstrzygające znaczenie ma art.63 § 2 KC, który brzmi: „Jeżeli do ważności czynności prawnej wymagana jest forma szczególna, oświadczenie obejmujące zgodę osoby trzeciej powinno być złożone w tej samej formie”. Przepis ten jest koherentny z art.522 KC (forma pisemna ad solemnitatem dla umowy i konsekwentnie dla zgody wierzyciela lub dłużnika). Poza tym jest w nim mowa o zachowaniu takiej samej formy szczególnej „do ważności czynności prawnej”, a nie dla dowolnych skutków prawnych. Stąd, jeśli umowa przejęcia długu pomiędzy wierzycielem a osobą trzecią jest dokonywana ad solemnitatem, to zgoda dłużnika musi być również co najmniej i zarazem wystarczająco w tej konkretnej formie pod rygorem nieważności wyrażona68 (lub w formie wyższej, kwalifikowanej – interpretatio extensiva przez wnioskowanie aminorii ad maius). Natomiast zwolennikom wnioskowania acontrario zart. 522 zd. 2 KC można przeciwstawić wnioskowanie z podobieństwa (a simili, per analogiam legis) pamiętając, że nie ma żadnej wiążącej dyrektywy egzegetycznej, która nakazywałaby preferować wnioskowanie z przeciwieństwa nad wnioskowaniem z podobieństwa. Zatem już z przyjęcia metody inferencyjnej a simili ze zd. 2 art. 522 KC można wyprowadzić regułę, że również zgoda dłużnika (a nie tylko wierzyciela) powinna być pod nieważnością wyrażona na piśmie.

[/hidepost]