Klauzula zakazująca kumulacji w procesie karnym rozstrzygnięć o charakterze kompensacyjnym (art. 415 § 5 zd. 2 KPK) – zagadnienia wybrane
[hidepost=1]
Przesłanki klauzuli antykumulacyjnej
W świetle dyspozycji w art. 415 § 5 zd. 2 KPK przesłankami klauzuli zakazującej orzeczenia w procesie karnym obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub nawiązki na rzecz pokrzywdzonego są zawisłość sporu (lis pendens) oraz powaga rzeczy osądzonej (res iudicata). Pierwsza z przesłanek klauzuli określonej w art. 415 § 5 zd. 2 KPK zachodzi, gdy roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania (lis pendens). Zawisłość sporu rozpoczyna się w momencie wpłynięcia do uprawnionego organu prawnie skutecznej skargi dotyczącej roszczenia związanego z czynem przestępnym. Ze względu na to, że ustawodawca użył w art. 415 § 5 zd. 2 KPK czasownika w czasie teraźniejszym („jest”), należy przyjąć, że przewidziany w nim zakaz orzeczenia obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, czy orzeczenia nawiązki aktualizuje się w sytuacji, gdy zawisłość sporu zaistnieje przed wydaniem wyroku w procesie karnym. Natomiast w przypadku drugiej zwymienionych w art. 415 § 5 zd. 2 KPK przesłanek klauzuli antykumulacyjnej należy przyjąć, że w powagę rzeczy osądzonej (res iudicata)wyposażone są orzeczenia rozstrzygające sprawę co do istoty, a więc wyroki wydawane w postępowaniu procesowym i postanowienia wydawane w postępowaniu nieprocesowym orzekające co do istoty sprawy11. Nie korzystają natomiast z powagi rzeczy osądzonej postanowienia, które, choć kończą postępowanie, nie rozstrzygają sprawy co do jej istoty12. Wydanie tego rodzaju orzeczenia nie stanowi zatem przeszkody do ponownego wytoczenia powództwa przeciwko tej samej osobie o to samo roszczenie oraz na tej samej podstawie faktycznej i prawnej.
Przykładowo z taką sytuacją mamy do czynienia w razie wydania w procesie cywilnym postanowienia o umorzeniu postępowania z uwagi na zawarcie przez strony ugody sądowej. W doktrynie nie ulega przecież wątpliwości, że tego rodzaju orzeczenie wydane na podstawie art. 355 KPC nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej13.
W świetle powyższych uwag przesłanką klauzuli antykumulacyjnej określonej w art. 415 § 5 zd. 2 KPK jest posiadanie przez pokrzywdzonego tytułu egzekucyjnego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej. W praktyce wymiaru sprawiedliwości może jednak wystąpić sytuacja, gdy pokrzywdzony będzie posiadał tytuł egzekucyjny, który nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej.
Przykładowo z taką sytuacją możemy mieć do czynienia, gdy w sprawie o przestępstwo określone w art. 286 KK pokrzywdzony bank jest w posiadaniu bankowego tytułu egzekucyjnego wydanego na podstawie przepisów art. 96–98 ustawy z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe14. Wymieniony akt stanowi niewątpliwie tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 777 pkt 3 KPC, który nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej15. Może też przykładowo zdarzyć się, że w procesie cywilnym sprawca oraz pokrzywdzony zawarli ugodę dotyczącą roszczenia bezpośrednio związanego z przestępstwem. Wymieniona ugoda zawarta przed sądem powszechnym stanowi niewątpliwie tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 777 pkt 1 KPC, który nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej.
Mając powyższe na uwadze należy rozważyć zagadnienie, czy posiadanie przez pokrzywdzonego tytułu egzekucyjnego niekorzystającego z powagi rzeczy osądzonej uniemożliwia w procesie karnym nałożenie na sprawcę obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub orzeczenia wobec niego nawiązki.
[/hidepost]