Klauzula zakazująca kumulacji w procesie karnym rozstrzygnięć o charakterze kompensacyjnym (art. 415 § 5 zd. 2 KPK) – zagadnienia wybrane
[hidepost=1]
Możliwość stosowania art. 415 § 5 zd. 2 KPK per analogiam
W art. 415 § 5 zd. 2 KPK ustawodawca expressis verbis nie przewidział, aby posiadanie przez pokrzywdzonego tytułu egzekucyjnego, o ile nie jest połączone z prawomocnym rozstrzygnięciem o roszczeniu wynikającym z przestępstwa, stanowiło przeszkodę dla zobowiązania oskarżonego do naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, czy orzeczenia nawiązki. Z uzasadnienia projektu ZmKPKU w żaden sposób nie wynika również, aby brak regulacji prawnej w tym zakresie stanowił przejaw luki aksjologicznej, a więc negatywnej oceny ustawodawcy co do konieczności istnienia tego rodzaju rozwiązania16. Wydaje się, że w tym przypadku mamy do czynienia z luką prawną. W procesie karnym dopuszczalnym jest ustalenie treści normy prawnej na podstawie wnioskowania per analogiam17. Nasuwa się zatem pytanie, czy wspomnianą lukę prawną można uzupełnić w drodze wnioskowania per analogiam w odniesieniu do treści zakazu przewidzianego w art. 415 § 5 zd. 2 KPK.
W analizowanych sytuacjach te same racje, które zadecydowały o wprowadzeniu zakazu orzeczenia obowiązku naprawienia szkody w przypadku przesłanek przewidzianych expressis verbis w art. 415 § 5 zd. 2 KPK uzasadniają jego rozszerzenie – w myśl reguły ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio – na posiadanie przez pokrzywdzonego tytułu egzekucyjnego niekorzystającego z powagi rzeczy osądzonej. W przypadku powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) zamiarem ustawodawcy było zapobiegnięcie ryzyku powstania dwóch lub więcej tytułów egzekucyjnych dotyczących tej samej szkody, a co za tym idzie ochrona skazanego przed koniecznością wytaczania powództwa przeciwegzekucyjnego18. Tożsame racje uzasadniają także niedopuszczalność zobowiązania oskarżonego do naprawienia szkody w razie posiadania przez pokrzywdzonego tytułu egzekucyjnego, który nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Nie ulega jednak wątpliwości, że zobowiązanie sprawcy do naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, czy orzeczenie nawiązki stanowi tytuł egzekucyjny. Tym samym, w efekcie podjęcia w procesie karnym tego rodzaju rozstrzygnięcia pokrzywdzony, dysponując uprzednio wydanym tytułem egzekucyjnym, uzyskałby drugi tytuł egzekucyjny19. Za akceptacją poglądu aprobującego stosowanie w drodze wnioskowania per analogiam zakazu przewidzianego w art. 415 § 5 zd. 2 KPK do posiadania przez pokrzywdzonego tytułu egzekucyjnego, przemawia ponadto argument, że jest on korzystny dla oskarżonego (analogia in bonam partem). Bezspornie aprobowane stanowisko zapobiega jednak konieczności ochrony jego praw za pomocą powództwa przewidzianego w art. 840 KPC20. Nie wydaje się również, aby prezentowane stanowisko naruszało interesy pokrzywdzonego. Należy zwrócić bowiem uwagę, że w analizowanych sytuacjach pokrzywdzony posiada tytuł egzekucyjny, w oparciu októry może wszcząć postępowanie egzekucyjne, jeśli dłużnik dobrowolnie nie spełni świadczenia21.
Za akceptacją poglądu dopuszczającego stosowanie per analogiam przepisu art. 415 § 5 zd. 2 KPK w odniesieniu do sytuacji związanych z posiadaniem przez pokrzywdzonego tytułu egzekucyjnego niekorzystającego z powagi rzeczy osądzonej przemawia również argument odwołujący się do ujemnych przesłanek procesu adhezyjnego oraz orzekania o odszkodowaniu z urzędu. W procesie cywilnym przyjmuje się, że w sytuacji, gdy wierzyciel dysponuje tytułem egzekucyjnym niekorzystającym z powagi rzeczy osądzonej, nie ma on interesu prawnego w uzyskaniu kolejnego tytułu egzekucyjnego22. Pozew wierzyciela wytoczony po uzyskaniu jednego tytułu egzekucyjnego niekorzystającego z powagi rzeczy osądzonej powinien zostać zatem z uwagi na brak interesu prawnego oddalony23. Z tego samego powodu należy zgodzić się ze stanowiskiem, wedle którego dysponowanie przez wierzyciela tytułem egzekucyjnym niekorzystającym z powagi rzeczy osądzonej stanowi ujemną przesłankę uwzględnienia powództwa adhezyjnego (art. 415 § 1 KPK), czy zasądzenia odszkodowania z urzędu (art. 415 § 4 KPK)24. Skoro zatem z uwagi na dysponowanie przez wierzyciela tytułem egzekucyjnym niekorzystającym z powagi rzeczy osądzonej brak jest możliwości uwzględnienia powództwa adhezyjnego, czy zasądzenia odszkodowania z urzędu, to należy przyjąć, że z tego samego powodu nie należy orzekać w procesie karnym obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, czy też nawiązki.
Akceptacji aprobowanego poglądu nie sprzeciwia się natomiast wyjątkowy charakter przepisu art. 415 § 4 zd. 2 KPK. W teorii prawa przyjmuje się że analogii nie wolno stosować w odniesieniu do norm o charakterze wyjątkowym25. Twierdzi się jednak, że od przytoczonej reguły dopuszczalne są wyjątki. Wspomniana zasada jest bowiem klasycznym toposem argumentacyjnym, który stanowi rację na rzecz określonego rozstrzygnięcia interpretacyjnego, a nie bezwzględnie wiążącą regułą26.
Spornym jest zagadnienie, czy klauzula przewidziana w art. 415 § 5 zd. 2 KPK dotyczy wszystkich podstaw umożliwiających w procesie karnym orzeczenie wobec sprawcy obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, czy też nawiązki na rzecz pokrzywdzonego.
[/hidepost]