Klauzula zakazująca kumulacji w procesie karnym rozstrzygnięć o charakterze kompensacyjnym (art. 415 § 5 zd. 2 KPK) – zagadnienia wybrane
[hidepost=1]
W wyroku z 23.11.2006 r. 27 SN wyraził zapatrywanie, według którego zakaz wynikający z art. 415 § 5 zd. 2 KPK odnosi się do każdego określonego w ustawie przypadku orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody, a więc również tego określonego w art. 72 § 2 KK. Przytoczone stanowisko zostało zaaprobowane w kolejnych orzeczeniach SN28, a także w orzecznictwie sądów powszechnych29. Pogląd ten zyskał również zwolenników w doktrynie30. Wskazano bowiem, że zapatrywanie SN znajduje wsparcie w wykładni językowej art. 415 § 5 zd. 2 KPK, gdyż w przepisie tym mowa jest o obowiązku naprawienia szkody, a więc stosując regułę lege non distinguente także orzeczonym na podstawie art. 72 § 2 KK31. W uzupełnieniu tych uwag wskazano, że wniosek, iż ujemna przesłanka orzeczenia obowiązku naprawienia szkody przewidziana w art. 415 § 5 zd. 2 KPK odnosi się również do podstawy prawnej tego środka określonej w art. 72 § 2 KK, znajduje potwierdzenie w wykładni systemowej. Zgodnie z dyspozycją art. 415 § 5 zd. 1 KPK w razie skazania oskarżonego lub warunkowego umorzenia postępowania w wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Na tym tle w doktrynie zgodnieprzyjmuje się, że orzeczenie obowiązku naprawienia szkody wchodzi również w grę w przypadku warunkowego zawieszenia wykonania kary32. Skoro zatem jednym z wypadków wskazanych w ustawie w rozumieniu art. 415 § 5 zd. 1 KPK umożliwiających orzeczenie obowiązku naprawienia szkody jest podstawa przewidziana w art. 72 § 2 KK, to nie ulega wątpliwości, że ujemna procesowa przesłanka takiego rozstrzygnięcia przewidziana w art. 415 § 5 zd. 2 KPK obejmuje również wskazaną podstawę33. Przekonuje się wreszcie, że stanowisko SN znajduje także wsparcie w wykładni celowościowej art. 415 § 5 zd. 2 KPK. Ratio legis regulacji przewidzianej w tym przepisie wiąże się z ograniczeniem możliwości podejmowania w procesie karnym rozstrzygnięć w przedmiocie roszczenia wynikającego z popełnienia przestępstwa w sytuacji, gdy jest ono przedmiotem toczącego się innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Z tego punktu widzenia nie ulega zatem wątpliwości, że akceptacja stanowiska, zgodnie z którym ziszczenie się podstaw przewidzianych w art. 415 § 5 zd. 2 KPK nie wyłącza możliwości zobowiązania oskarżonego do naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 KK, zniweczyłaby osiągnięcie tego celu34.
W literaturze zaprezentowano jednak również krytyczne stanowisko wobec poglądu uniemożliwiającego nałożenie na sprawcę na podstawie art. 72 § 2 KK probacyjnego obowiązku naprawienia szkody, jeżeli w przedmiocie roszczenia wynikającego z popełnienia przestępstwa toczy się postępowanie albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Przekonywano, że akceptacji tego stanowiska sprzeciwia się brzmienie art. 107 § 2 KPK, w świetle którego wyrok, w którym na podstawie art. 72 § 2 KK zobowiązano sprawcę do naprawienia szkody nie jest wykonalny z chwilą uprawomocnienia się35. Oznacza to, że w okresie pomiędzy zobowiązaniem sprawcy przestępstwa do naprawienia szkody w trybie art. 72 § 2 KK, a nastaniem oznaczonego przez sąd karny terminu jej naprawienia, orzeczenie to, jako nienadające się do egzekucji cywilnej, nie stanowi orzeczenia o roszczeniach majątkowych pokrzywdzonego w rozumieniu art. 107 § 2 KPK. Tym samym brak jest przeszkód, aby sąd karny mógł nałożyć w ramach probacji na sprawcę przestępstwa obowiązek naprawienia szkody, mimo że postępowanie w przedmiocie roszczenia wynikającego z przestępstwa się toczy albo oroszczeniu tym prawomocnie orzeczono36. Dodatkowo wskazuje się również, że dopuszczalność nałożenia na sprawcę obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 KK w opisanej sytuacji procesowej znajduje wsparcie w zakresie wychowawczo-prewencyjnej funkcji tego orzeczenia37.
Ze stanowiskiem akceptującym możliwość nałożenia na sprawcę obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 KK bez względu na zawisłość sporu lub powagę rzeczy osądzonej nie można jednak się zgodzić z uwagi na wykładnię językową oraz historyczną art. 107 § 2 KPK. W świetle wykładni literalnej ostatniego z wymienionych przepisów każde orzeczenie sądu karnego nakładające na sprawcę obowiązek naprawienia szkody, w tym na podstawie art. 72 § 2 KK jako warunek probacyjny, uważa się za jedno z orzeczeń co do roszczeń majątkowych i stanowi tytuł egzekucyjny38. Wymienione orzeczenie status taki uzyskuje z momentem jego wydania w procesie karnym, a nie z momentem nadania mu klauzuli wykonalności w toku postępowania wykonawczego. Przyjęciu stanowiska akceptującego możliwość nałożenia na sprawcę obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 KK bez względu na zawisłość sporu lub powagę rzeczy osądzonej sprzeciwia się również wykładnia historyczna art. 107 § 2 KPK. W świetle dyspozycji art. 94 § 2 KPK69 zobowiązanie sprawcy do naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego nałożone w związku z warunkowym zawieszeniem wykonania kary należało traktować jako orzeczenie co do roszczeń majątkowych dopiero w razie zarządzenia wykonania kary. W treści art. 107 § 2 KPK, stanowiącego odpowiednik przytoczonego przepisu KPK69, ustawodawca nie zawarł zastrzeżenia uzależniającego uznanie zobowiązania sprawcy do naprawienia szkody za roszczenie co do roszczeń majątkowych od zarządzenia wykonania kary. Przemawia to za tym, że zobowiązanie sprawcy wydane na podstawie art. 72 § 2 KK jest tytułem egzekucyjnym w rozumieniu art. 107 § 2 KPK już z chwilą jego wydania w procesie karnym.
[/hidepost]