Odmowa przyjęcia świadczenia w razie zwłoki dłużnika
[hidepost=1]
Skutki prawne zwłoki i uprawnienie wierzyciela do odmowy przyjęcia świadczenia
Zwłoka dłużnika rodzi szereg konsekwencji prawnych. Po pierwsze, wierzyciel może nadal domagać się wykonania zobowiązania i niezależnie od tego naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Po drugie, może nie przyjąć świadczenia, jeżeli całkowicie lub w przeważającym stopniu utraciło dla niego znaczenie i żądać od dłużnika naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. Po trzecie, gdy w czasie trwania zwłoki rzecz oznaczona co do tożsamości zostanie utracona lub uszkodzona, dłużnika od odpowiedzialności zwolni jedynie wykazanie, że utrata lub uszkodzenie nastąpiłyby także wtedy, gdyby świadczenie zostało spełnione w czasie właściwym (tzw. casus mixtus). Po czwarte, gdy przedmiotem świadczenia jest określona ilość rzeczy oznaczonych co do gatunku, wierzyciel może nabyć taką samą ilość rzeczy na koszt dłużnika, a gdy zwłoka dotyczy zobowiązania czynienia bądź świadczenie polega na zaniechaniu – skorzystać z uprawnienia do zastępczego wykonania czynności. Wreszcie, w przypadku zobowiązań wzajemnych wierzyciel może ponadto od umowy odstąpić.
Literatura i orzecznictwo więcej uwagi poświęcają tylko niektórym uprawnieniom, w tym zwłaszcza odstąpieniu od umowy15 oraz zastępczemu wykonaniu czynności16. Tylko nieliczne wypowiedzi doktryny dotyczą zaś pozostałych, w tym prawa do odmowy przyjęcia świadczenia. Ma ono zastosowanie wyłącznie w przypadku zobowiązań o niewzajemnym charakterze, co przy dominującej obecnie roli zobowiązań wzajemnych czyni je uprawnieniami o dość „marginalnym” znaczeniu.
W literaturze pojawia się pogląd, że regulacja art. 491 jedynie uzupełnia art. 477 KC17. Pogląd ten nie zasługuje na akceptację, gdyż między tymi przepisami zachodzi relacja lex specialis – lex generalis. Wskazuje na to choćby częściowe pokrywanie się dyspozycji obu norm. Zarówno art. 477, jak i art. 491 KC przyznają wierzycielowi prawo do żądania wykonania zobowiązania i naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki (art. 491 § 1 zd. 2 jest tożsamy z art. 477 § 1 KC), różnica dotyczy natomiast drugiego uprawnienia, w art. 477 § 2 KC wierzycielowi przyznano prawo do odmowy przyjęcia świadczenia, zaś w art. 491 § 1 zd. 1 KC prawo do odstąpienia od umowy. Biorąc ponadto pod uwagę surowsze przesłanki pierwszego z tych uprawnień, przyznanie stronie umowy wzajemnej prawa do odmowy przyjęcia świadczenia jest zbędne, gdyż w razie zwłoki dłużnika może ona skorzystać z bardziej dostępnego uprawnienia do odstąpienia od umowy. Tym samym regulacja art. 491 KC wyłącza zastosowanie art. 477 KC do zobowiązań wzajemnych.
Głębsza analiza art. 477 § 2 KC uwidacznia jednak szereg problemów pojawiających się na tle tego przepisu. Dlatego próba ich rozwiązania pozwala na lepsze zrozumienie nie tylko omawianego tu uprawnienia wierzyciela, ale także pozostałych kwestii związanych z nieterminowym wykonaniem zobowiązania, co ułatwić może kompleksowe przedstawienie sytuacji strony uprawnionej względem niesolidnego dłużnika.
W przypadku zobowiązań niemających charakteru wzajemnego ustawodawca dąży przede wszystkim do utrzymania istniejącej więzi prawnej. Stąd w art. 477 § 1 KC przewidziano, że w razie uchybienia terminowi spełnienia świadczenia wierzyciel nadal może żądać wykonania zobowiązania, dochodząc jednocześnie odszkodowania z tytułu zaistniałej zwłoki. Dopiero formuła art. 477 § 2 KC pozwala na ingerencję dalej idącą, przyznając wierzycielowi prawo do odmowy przyjęcia świadczenia, choć tylko wtedy, gdy utraciło ono całkowicie lub w przeważającej części znaczenie. Ponadto, wierzyciel może tu żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.
Ustawodawca nie precyzuje, w oparciu o jakie kryteria należy ustalać brak znaczenia świadczenia dla wierzyciela. J. Dąbrowa twierdzi, że w tej sytuacji „bierze się pod uwagę nie tylko obiektywne okoliczności danego przypadku, jak zwłaszcza treść i cel społeczno-gospodarczy zobowiązania, ale również subiektywny punkt widzenia samego wierzyciela”18. To ostatnie kryterium musi być jednak stosowane z dużą ostrożnością, a to z uwagi na możliwość nieuzasadnionego pokrzywdzenia dłużnika. Wierzyciel nie może zatem, w każdym przypadku zwłoki, odmówić przyjęcia świadczenia, ponieważ niezbędna jest wspomniana utrata jego znaczenia. Dlatego ustawodawca stara się w pierwszej kolejności skłonić wierzyciela, aby ten zmierzał do realnego wykonania zobowiązania.
Zwraca uwagę istotna różnica w skutkach prawnych zwłoki w przypadku zobowiązań wzajemnych oraz pozostałych. Zgodnie bowiem z art. 491 § 1 KC, gdy jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona może od umowy odstąpić po upływie wyznaczonego terminu dodatkowego. W przypadku zobowiązań wzajemnych ustawodawca nie usiłuje zatem „za wszelką cenę” utrzymać stosunku obligacyjnego. Każda ze stron umowy może, bez konieczności wykazywania utraty znaczenia, od umowy odstąpić i tym samym unicestwić zobowiązanie. Jest to całkowicie uniezależnione od jakiechś obiektywnych kryteriów dopuszczalności.
Odmiennie przedstawia się sprawa w przypadku zobowiązań niewzajemnych. Nie dość, że ustawodawca przyjmuje konstrukcję odmowy przyjęcia świadczenia, to na dodatek uzależnia taką możliwość od spełnienia przesłanki utraty przez świadczenie znaczenia dla wierzyciela. Odmowa wchodzi zatem w rachubę niejako wyjątkowo, podczas gdy odstąpienie od umowy wzajemnej możliwe jest niemal w każdym przypadku. Pozycja wierzyciela jest tutaj silniejsza, co, zdaniem J. Dąbrowy19, wynika z charakteru zobowiązań wzajemnych, ich celu gospodarczego i funkcji w obrocie. W razie niesolidności dłużnika może on bowiem z łatwością uwolnić się od zobowiązania (zamiast dochodzić jego wykonania) i zapewnić sobie pożądane świadczenie zawierając umowę z inną osobą.
Podobne sformułowanie, co art. 477 § 2 KC, zawiera natomiast, tym razem w odniesieniu do umów wzajemnych, art. 492 KC. Zgodnie z tym przepisem, gdy wykonanie zobowiązania przez jedną ze stron po terminie nie miałoby dla drugiej znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo ze względu na zamierzony przez nią cel umowy, wiadomy drugiej stronie, strona uprawniona może w razie zwłoki drugiej strony od umowy odstąpić bez wyznaczania dodatkowego terminu. W obydwu przypadkach art. 477 § 2 i art. 492 KC mamy do czynienia z utratą znaczenia, z tym, że w art. 492 KC ustawodawca wyraźnie wskazuje, z czego taka utrata może wynikać. W istocie obie przesłanki są tożsame, gdyż w obu wskazuje się zarówno na obiektywny, jak i subiektywny element20. Różne są natomiast skutki ich wystąpienia. Według art. 492 KC, utrata znaczenia niesie za sobą brak konieczności wyznaczenia dodatkowego terminu do spełnienia świadczenia przed odstąpieniem od umowy. Na gruncie art. 477 § 2 KC jest to zaś przesłanka, która dopuszcza w ogóle ingerencję w treść czy też istnienie stosunku obligacyjnego.
Prawo do odmowy przyjęcia świadczenia wierzyciel może zrealizować poprzez stosowne oświadczenie woli. Jak zauważa A. Klein21, oświadczenie o odmowie może zostać złożone z chwilą zaoferowania świadczenia przez dłużnika, ale bardziej wskazane jest złożenie go już z chwilą spełnienia przesłanek tego uprawnienia, aby nie narażać drugiej strony „na zbędne czynności i koszty”.
Jest to oświadczenie woli o charakterze prawokształtującym. Doktryna bez głębszej refleksji przyjmuje, że z chwilą złożenia takiego oświadczenia pierwotny obowiązek świadczenia przekształca się w obowiązek naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania22. Szkoda ta ma przy tym szerszy zakres niż określona w art. 477 § 1 KC z uwagi na brak świadczenia w ogóle. Następuje tu zatem przekształcenie istniejącego stosunku zobowiązaniowego (zmiana przedmiotu świadczenia).[/hidepost]