Odmowa przyjęcia świadczenia w razie zwłoki dłużnika
[hidepost=1]
Michał Krzewicki – autor jest doktorantem na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego.
1 W literaturze niekiedy zamiennie używa się określeń „termin spełnienia świadczenia” i „termin wykonania zobowiązania”, a nie są to pojęcia tożsame. A. Klein trafnie zauważa, że wykonanie zobowiązania powoduje jego wygaśnięcie, zaś spełnienie świadczenia jedynie umorzenie określonej wierzytelności, często jednej z wielu; zob. A. Klein, Wykonanie umowy i odpowiedzialność [w:] Instytucje prawne w gospodarce narodowej, pod red. L. Bara, Ossolineum 1981, s. 274.
2 Wynikająca z umowy, ustawy czy też orzeczenia sądu; zob. zwłaszcza art. 56 KC.
3 Dotyczy to zobowiązań, w których przypadku tylko wykonanie w określonym czasie pozwoli na zaspokojenie interesu wierzyciela.
4 Nie jest natomiast możliwe określenie jakiejś generalnej zasady, tak jak uczynił to SN, uznając za niezwłoczne spełnienie świadczenia uczynienie tego najpóźniej 14 dni po wezwaniu; zob. wyrok SN z 28.5.1991 r., II CR 623/90, Legalis.
5 I CKN 302/00, Legalis.
6 V CKN 1300/00, niepubl.
7 III CKN 436/97, Legalis.
8 IV CKN 92/00, OSNC Nr 3/2001, poz. 36
9 Zob. L. Stecki, Istota wezwania do spełnienia świadczenia, Pal. Nr 2/1972, s. 39 i n., a także uchwała SN z 19.5.1992 r., III CZP 56/92, OSP Nr 3/1994, poz. 48.
10 Por. szerzej S. Grobel, Prawo powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia w zobowiązaniach wynikających z umów wzajemnych, Katowice 1991.
11 A. Klein, Ustawowe prawo odstąpienia od umowy wzajemnej, Wrocław 1964, s. 61.
12 Zob. J. Dąbrowa [w:] System prawa cywilnego. T. III, cz. 1, pod red. Z. Radwańskiego, Ossolineum 1981, s. 765; T. Pajor, Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie zobowiązania, Warszawa 1982, s. 114 i n.; E. Łętowska, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 15.2.2002 r., MoP Nr 14/2002, s. 666; G. Tracz, Pojęcie wykonania i niewykonania zobowiązań w polskim prawie cywilnym, KPP Nr 1/2009, s. 183 i n.
13 Jako opóźnienie sensu largo określa się każdy przypadek uchybienia terminowi świadczenia. Dzieli się ono na opóźnienie sensu stricto, gdy dłużnik nie ponosi odpowiedzialności za taki stan rzeczy oraz zwłokę, czyli opóźnienie kwalifikowane, gdy odpowiedzialność taką można mu przypisać.
14 Zob. szerzej L. Stecki, Opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych, Poznań 1970. Piśmiennictwo wiele uwagi poświęca kwestii charakteru prawnego roszczenia o odsetki i jego wymagalności, zob. np. J. Sztombka, Odsetki za opóźnienie świadczenia pieniężnego, PS Nr 2/1992, s. 38 i n.; M. Paltynowicz, Konstrukcja prawna roszczenia o odsetki w polskim prawie cywilnym, Pr. Sp. Nr 4/1998, s. 18 i n. F. Zoll wskazuje ponadto, że ze zwykłym opóźnieniem wiąże się możliwość wstrzymania się ze spełnieniem świadczenia wzajemnego na podstawie art. 488 § 2 KC, odstąpienia od umowy o dzieło na podstawie art. 635 KC oraz możliwość żądania naprawienia szkody wynikłej z opóźnienia w przypadku żądania wymiany rzeczy na wolne od wad na podstawie art. 561 § 1 KC, zob. F. Zoll [w:] System Prawa Prywatnego. T. 6 (suplement). Prawo zobowiązań – część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2010, s. 130.
15 Zob. np. K. Wyżyn-Urbaniak, Ustawowe prawo odstąpienia od umowy wzajemnej jako środek ochrony wierzyciela w razie zwłoki dłużnika, PS Nr 11–12/1995, s. 37 i n.; G. Tracz, Sposoby jednostronnej rezygnacji z zobowiązań umownych, Kraków 2007, s. 242, a także J. Petraniuk, Odstąpienie od umowy w prawie cywilnym, Lublin 2009, s. 60 i n.
16 Zob. np. M. Podrecka, Zaspokojenie interesu wierzyciela przez zastępcze spełnienie świadczenia, KPP Nr 1/1999, s. 97 i n.; K. Mularski, Wykonanie zastępcze – ius cogens czy ius dispositivum?, MoP Nr 14/2006, s. 758.
17 Tak np. K. Zagrobelny [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka, Warszawa 2006, s. 837.
18 J. Dąbrowa, op. cit., s. 814.
19 Ibidem, s. 818.
20 Zdaniem G. Tracza, należy wziąć pod uwagę także interesy dłużnika, aby odstąpienie od umowy nie prowadziło do jego „szykanowania i nieuzasadnionego pokrzywdzenia”; zob. G. Tracz, Sposoby…, op. cit., s. 265.
21 A. Klein, Wykonanie…, op. cit., s. 287.
22 Tak np. T. Wiśniewski [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. T. I. Zobowiązania, pod red. G. Bieńka, Warszawa 2005, s. 572; K. Zagrobelny, op. cit., s. 815 oraz G. Tracz, Sposoby…, op. cit., s. 110.
23 Tak np. P. Machnikowski uznający prawo do odmowy przyjęcia świadczenia za uprawnienie do zmiany stosunku zobowiązaniowego, zaś prawo do odstąpienia za uprawnienie do jego rozwiązania; zob. P. Machnikowski, Uprawnienia kształtujące w zobowiązaniowych stosunkach prawnych [w:] O źródłach i elementach stosunków cywilnoprawnych: księga pamiątkowa ku czci prof. Alfreda Kleina, pod red. E. Gniewka, Kraków 2000, s. 249 i 251.
24 Jak słusznie zauważa P. Machnikowski, oświadczenie woli będące realizacją każdego uprawnienia kształtującego nie może być odwołane bez zgody drugiej strony zobowiązania; skorzystanie z takiego uprawnienia powoduje jego unicestwienie, gdyż prowadzi do definitywnej zmiany lub rozwiązania stosunku zobowiązaniowego; zob. P. Machnikowski, op. cit., s. 271.
25 Wyrok SN z 19.9.2000 r., IV CKN 92/2000, OSNC Nr 3/2001, poz. 36.
26 Tak też, w odniesieniu do umownego prawa do odstąpienia od umowy, Z. Woźniak, Wpływ zastrzeżenia umownego prawa odstąpienia na sferę stosunków obligacyjnych [w:] O źródłach i elementach…, op. cit., s. 390.
27 Ibidem, s. 385. Autor stwierdza, że odstąpienie powoduje wygaśniecie ex tunc istniejącego zobowiązania oraz powstanie lex ege nowego, którego treścią jest „obowiązek restytucji do stanu sprzed wykonania pierwotnego zobowiązania”.
28 Zob np. G. Tracz, Sposoby…, op. cit., s. 80 i n.; J. Petraniuk, op. cit., s. 190 i n.; a także uchwała SN z 30.11.1994 r., III CZP 130/94, OSP Nr 7–8/1995, poz. 159; uchwała SN z 27.2.2003 r., III CZP 80/2002, OSNC Nr 11/2003, poz. 141 oraz uchwała SN z 17.11.1993 r., III CZP 156/93, OSNCP Nr 6/1994, poz. 128.
29 Zdaniem autora, różnica sprowadza się tylko do przesłanek zastosowania obu uprawnień, zob. G. Tracz, Sposoby…, op. cit., s. 110.
30 F. Zoll stwierdza nawet, że w art. 477 § 2 KC „ukryty jest rodzaj odstąpienia”, zob. F. Zoll, op. cit., s. 190.
31 Por. art. 395, 491–496 KC oraz liczne przepisy części szczegółowej prawa zobowiązań, np. art. 560 czy 636 KC.
32 A. Klein, Ustawowe…, op. cit., s. 166.
[/hidepost]