Odpowiedzialność cywilna sędziego za naruszenie czci w postępowaniu cywilnym
[hidepost]
Dokonując oceny bezprawności wyżej wskazanych naruszeń, jak już wskazano wcześniej, każdorazowo należy badać sposób i formę wypowiedzi (użyte sformułowania i kontekst wypowiedzi), celowość (czy przywołane fakty prawdziwe lub nieprawdziwe są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy czy zbędne) i rzetelność działań sędziego (np. czy błędne ustalenia faktyczne nie są wynikiem działania w celu szykany strony).
Naruszenie czci wewnętrznej może także nastąpić poprzez wyrażanie przez sędziego ocen i opinii dotyczących danej osoby, które naruszają jej godność39. W tym przypadku konieczne jest zbadanie, czy dokonanie oceny było uprawnione w danej sprawie. Można tu powołać przepisy zawierające klauzule generalne, które zawierają nakazy dokonywania ocen określonych zachowań, np. w konfrontacji z zasadami współżycia społecznego czy dobrymi obyczajami40. Również zasada swobodnej oceny dowodów (art. 233 KPC) upoważnia sędziego do dokonywania oceny pozyskanych środków dowodowych. Sąd w takim przypadku dokonuje oceny i prezentuje jej wynik, zwłaszcza w treści uzasadnienia do wydanego orzeczenia. Każda jednak ocena, nawet jeśli generalnie jej dokonanie jest uprawnione, powinna podlegać badaniu z punktu widzenia sposobu i formy wypowiedzi (użytych wyrażeń), proporcjonalności i rzetelności. W przypadku ocen nieuprawnionych, ryzyko naruszenia dóbr osobistych jest nadzwyczaj wysokie. Oprócz tego, wypowiadanie ocen i opinii przez sędziego, wskazujące na faworyzowanie lub deprecjonowanie jednej ze stron przed wydaniem rozstrzygnięcia, uzasadnia wniosek o jego wyłączenie (art. 49 KPC)41.
Odnosząc się z kolei do naruszenia czci zewnętrznej strony lub osób trzecich przez sędziego, problem związany jest przede wszystkim z obecnością na sali rozpraw publiczności w ramach realizacji zasady jawności zewnętrznej postępowania (art. 9 § 1 KPC). Naruszenie czci zewnętrznej może się wiązać z przedstawieniem przez sąd w obecności publiczności faktów zbędnych dla rozstrzygnięcia (prawdziwych lub nieprawdziwych), choć także faktów istotnych dla wydania orzeczenia (nawet jeśli są prawdziwe). Zbyt uproszczony jest pogląd, że jeśli strona nie wnosiła o wyłączenie jawności zewnętrznej, to ponosi ryzyko ewentualnego zniesławienia42. Złożenie takiego wniosku w niektórych przypadkach jest konieczne, jak chociażby w zakresie określonym w art. 153 § 11 KPC dotyczącym tajemnicy przedsiębiorstwa. Przy braku takiego wniosku, jeśli dojdzie do ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa wobec obecnej na sali publiczności, nie sposób zarzucać, że doszło do naruszenia dóbr osobistych przez sędziego. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja, w której sędzia ujawnia określone fakty zniesławiające stronę postępowania, czego nie mogła ona przewidzieć (lub nie musiała przewidywać). Podobnie należy ocenić ujawnienie okoliczności zniesławiających w przypadku uprzedniego oddalenia wniosku o wyłączenie jawności zewnętrznej. W przywołanych przypadkach konieczne jest zbadanie celowości działania sędziego, formy i sposobu wyrazu, a także rzetelności w przytoczeniu okoliczności. W procesie o ochronę dóbr osobistych sąd ocenia dodatkowo orzeczenie o odmowie wyłączenia jawności zewnętrznej, jeśli zostało wydane.
Podsumowanie
Odpowiedzialność cywilna sędziego za naruszenie czci strony (uczestnika) postępowania nie jest de lege lata wykluczona. Sędzia może bowiem ponosić osobistą odpowiedzialność cywilną za naruszenie dóbr osobistych. Odpowiedzialności tej nie stoi na przeszkodzie zasada niezawisłości sędziowskiej oraz stanowiący jedną z jej gwarancji immunitet sędziowski. Dla odpowiedzialności sędziego nie ma też znaczenia ewentualna odpowiedzialność Skarbu Państwa w związku z wykonywaniem przez sędziego władzy publicznej. Zarówno sędzia, jak i Skarb Państwa, mogą w omawianym zakresie równolegle ponosić odpowiedzialność cywilną.
Podstawową kwestią jest ustalenie bezprawności naruszenia czci przez sędziego. Bezprawność naruszenia wyłącza działanie sędziego na podstawie przepisów ustawy (w szczególności KPC). Za bezprawne należy uznać nie tylko działania sędziego nieznajdujące w ogóle podstawy w ustawie, ale również działania pozornie podejmowanie na podstawie ustawowego upoważnienia, ale niecelowe, nierzetelne, nieproporcjonalne i w nieodpowiedniej formie dla danego typu sprawy. Bezprawności nie wyłącza uprawomocnienie się orzeczenia w sprawie, w której doszło do naruszenia dóbr osobistych (także w związku z oddaleniem środka zaskarżenia). Odpowiedzialności sędziego za naruszenie czci nie warunkuje uprzednie złożenie skargi, o której stanowi art. 4241 i n. KPC.
SUMMARY
Civil liability of a judge for insult in civil proceedings
The article analyses the problem of civil liability of a judge for insulting a party or other persons participating in civil proceedings. The view that a judge may be held responsible (financially and non-financially) for insult should be upheld. Judicial immunity and the principle of judicial independence are no obstacles to that liability. The fact that the decision in the case in which an insult occurred is not an exonerating circumstance. There is no need to file a complaint, which is referred to in Art. 4241 and fol. of the Code of Civil Procedure, even if an insult occurred in the contents of the statement of the grounds for the decision. Acting within the framework of civil proceedings and exercise of judicial power themselves neither do absolve a judge from civil liability for violation of personal right.
[/hidepost]