Osoby niepełnoletnie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka

(inne teksty tego autora)

[hidepost]
Odnośnie osób niepełnoletnich – sprawców przestępstwa, w orzecznictwie poruszano na gruncie art. 3 EKPCz problem traktowania, jakiego doznawali
ci skarżący. Artykuł 3 EKPCz stanowi o zakazie poddawania człowieka torturom i nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu albo karaniu w sposób naruszający godność ludzką. Zakaz ten ma charakter absolutny, co oznacza, że żadne działanie władzy, które przyjmuje postać maltretowania, nie może znajdować usprawiedliwienia na gruncie Konwencji. Odstąpienie od tego zakazu nie może również znajdować usprawiedliwienia w żadnym, nawet najbardziej doniosłym, interesie społecznym. Artykuł 3 EKPCz ma ponadto charakter niepodważalny, co oznacza, że nawet w sytuacji wojny lub niebezpieczeństwa zagrażającego życiu narodu, państwo nie może uchylić się od obowiązku jego bezwzględnego przestrzegania. Zasady te znajdują zastosowanie do każdej osoby, bez względu na jej położenie czy sytuację osobistą. Do naruszenia art. 3 może dojść na różnych etapach postępowania karnego, przykładowo w związku z zatrzymaniem, tymczasowym aresztowaniem, jak i w czasie wykonywania kary, szczególnie pozbawienia wolności.

Trybunał wypowiadał się na temat traktowania nieletnich w związku z aresztowaniem i pobytem na komisariatach policji. W kilku takich sprawach Trybunał zakwalifikował traktowanie, jakiego doznali skarżący, jako torturę ze względu m.in. na znaczny stopień dolegliwości oraz wrażliwość wynikającą z młodego wieku.
W sprawie Bati przeciwko Turcji¹⁷, 17-letni tymczasowo aresztowany skarżył się na traktowanie, jakiego doznał na posterunku bezpośrednio po zatrzymaniu. Skarżący zarzucał, że był pozbawiany snu, bity, zmuszany do pozostawania w pozycji stojącej, że grożono mu śmiercią i zgwałceniem oraz molestowano za pomocą pałki policyjnej. Posiłkując się werdyktem sądów krajowych, które uznały to traktowanie za torturę, Trybunał doszedł do podobnego wniosku zauważając dodatkowo,
że zachowanie funkcjonariuszy państwowych względem osoby pozbawionej wolności, całkowicie zależnej od organów państwa, zmierzało do wymuszenia zeznań
i charakteryzowało się znacznym poziomem dolegliwości w świetle przedstawionej przez skarżącego dokumentacji lekarskiej.

W sprawach dotyczących traktowania niezgodnego z art. 3 EKPCz, Trybunał przypomina o obowiązkach proceduralnych państwa. Władze krajowe zobowiązane są do wyjaśnienia okoliczności stanowiących podstawę zarzutu naruszenia godności czy integralności cielesnej osoby pozbawionej wolności w związku z czynnościami podejmowanymi przez funkcjonariuszy. Postępowanie prowadzone w tym celu ma się cechować należytą starannością i być skuteczne, tzn. zmierzać do ustalenia winnych i ich ukarania.

Artykuł 3 EKPCz stanowi również o zakazie niehumanitarnego i poniżającego karania. Kary cielesne o takim charakterze były przykładowo stosowane wobec osób niepełnoletnich jeszcze w latach 70. w Wielkiej Brytanii. W sprawie Tyrer przeciwko Zjednoczonemu Królestwu¹⁸ 15-letni skarżący został skazany za zranienie kolegi na karę w postaci kilku uderzeń rózgą. Kara została wymierzona na posterunku policji w obecności ojca skarżącego i lekarza. Skarżący został zmuszony do ściągnięcia spodni i pochylenia się, dwóch policjantów unieruchomiło go, a trzeci uderzał rózgą, która już przy pierwszym uderzeniu uległa złamaniu. Trybunał stwierdził naruszenie art. 3 EKPCz, odrzucając w wydanym wyroku argument Rządu, który podnosił, że takie kary nie były szokujące dla lokalnej społeczności. Stwierdził, że pomimo, iż skarżący nie doznał poważnych obrażeń, wymierzona kara przybrała formę „zinstytucjonalizowanej przemocy” prowadzącej do jego uprzedmiotowienia i bezsprzecznie naruszała jego godność ze względu na „teatralny” sposób wykonania. W wyniku kary skarżący doznał dolegliwości o natężeniu przekraczającym poziom, z którym normalnie wiąże się wykonanie kary.

Na gruncie art. 3 Trybunał badał również problem warunków bytowych w miejscach odosobnienia nieletnich, takich jak placówki penitencjarne czy zamknięte ośrodki dla cudzoziemców. Naruszenia Konwencji wynikały najczęściej z braku dostosowania infrastruktury tych instytucji do potrzeb wynikających z wieku skarżących. W sprawie Bouamar przeciwko Belgii¹⁹ w wykonaniu środka wychowawczego nieletni został kilkakrotnie tymczasowo umieszczony w areszcie
z osobami dorosłymi (w oparciu o przepis, który zezwalał, w razie braku osoby albo instytucji odpowiedniej do przyjęcia nieletniego, na umieszczenie go w areszcie śledczym na okres nieprzekraczający 14 dni); w przypadku skarżącego czas pobytu w takich placówkach wynosił łącznie 119 dni. Zgodnie z prawem belgijskim, środek zastosowany względem skarżącego miał być zastąpiony przez środek wychowawczy najpóźniej po upływie 14 dni od zatrzymania. Trybunał uznał, że pozbawienie wolności skarżącego związane z pobytem w placówce nieposiadającej odpowiedniego personelu i programu wychowawczego, adekwatnego do jego wieku i potrzeb, naruszało art. 5 § 1 EKPCz, który co prawda zezwala na pozbawienie wolności nieletniego, ale tylko w celach wychowawczych lub w ramach prowadzonego przeciwko niemu postępowania karnego. W sprawie Muskhadziyeva i inni przeciwko Belgii²⁰ naruszenie art. 3 EKPCz było motywowane warunkami, w jakich skarżąca pochodzenia czeczeńskiego była przetrzymywana wraz z czwórką małoletnich dzieci w zamkniętym ośrodku dla cudzoziemców w oczekiwaniu na wydalenie do Polski. Ośrodek nie dysponował żadną infrastrukturą pozwalającą na przyjęcie dzieci, których stan zdrowia był niepokojący w świetle zgromadzonej dokumentacji lekarskiej, a którym nie zapewniono odpowiedniej opieki medycznej.
[/hidepost]