Osoby niepełnoletnie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka
[hidepost]
Trybunał poruszał również problem gwarancji procesowych, jakie powinny być zapewnione nieletniemu w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko niemu. W tym kontekście Trybunał podkreślił obowiązek traktowania nieletniego w sposób odpowiedni do jego wieku, stopnia dojrzałości emocjonalnej
i intelektualnej oraz podejmowania środków w celu ułatwienia mu zrozumienia postępowania i umożliwienia uczestniczenia w nim w jak największym zakresie. Trybunał zaakcentował obowiązek zapewnienia nieletniemu prawa do obrony poprzez umożliwienie kontaktu z obrońcą już na najwcześniejszym etapie postępowania. Do naruszenia tego prawa doszło w sprawie Adamkiewicz przeciwko Polsce21, dotyczącej 15-latka oskarżonego o uduszenie kolegi. Postępowanie przeciwko skarżącemu prowadzone było w oparciu o ustawę z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich22. Sędzia rodzinny prowadzący sprawę co prawda wyznaczył obrońcę z urzędu (który został zastąpiony przez obrońcę z wyboru), ale przez cały 6-miesięczny okres trwania postępowania wyjaśniającego obrońca mógł skontaktować się ze skarżącym tylko raz. Skarżący był dodatkowo izolowany w placówce opiekuńczo-wychowawczej. W tym samym czasie organy prowadzące postępowanie przeprowadziły szereg czynności dowodowych z udziałem skarżącego, m.in. pozyskały jego zeznania w wyniku 5-krotnych przesłuchań, z których żadne nie odbyło się w obecności obrońcy. Nieletni przyznał się do winy już w ramach pierwszego przesłuchania; przyznanie to stanowiło później zasadniczy dowód obciążający w sprawie. Dodatkowo obrońca napotykał na ograniczenia w dostępie do akt sprawy. Stwierdzając naruszenie art. 6 Konwencji Trybunał podkreślił, że sam fakt wyznaczenia obrońcy nie jest wystarczający, ponieważ obrona musi być rzeczywista i skuteczna. Ze względu na skalę naruszenia prawa do obrony na etapie postępowania wyjaśniającego, dla zachowania rzetelności postępowania nie wystarczyła okoliczność, że prawo to nie podlegało żadnym ograniczeniom na etapie późniejszego postępowania przed sądem rodzinnym.
Wybrane problemy o charakterze cywilnym w sprawach z udziałem osób niepełnoletnich
Znakomita większość spraw o charakterze cywilnym dotyczących osób niepełnoletnich trafia do Trybunału z inicjatywy rodziców kwestionujących różnego rodzaju decyzje władz krajowych, skutkujące ograniczeniem ich uprawnień rodzicielskich. W odniesieniu do tej kategorii spraw orzecznictwo wyprowadza zasadę ogólną: kompetentne władze mają działać jako arbiter, podejmowane przez nie rozstrzygnięcia mają służyć zapewnieniu należytej równowagi między interesami dziecka
i rodziców ze szczególnym uwzględnieniem interesów małoletniego.
Co do zasady, w sprawach dotyczących stosunków rodzinnych Trybunał nie bada zasadności rozstrzygnięć organów krajowych; jako sąd międzynarodowy ma ograniczone możliwości dokonywania ustaleń faktycznych i w tym zakresie opiera się na ustaleniach kompetentnych organów krajowych mających bezpośredni kontakt z zainteresowanymi. Trybunał koncentruje się na badaniu prawidłowości i rzetelności procesu decyzyjnego, a także wykonania orzeczeń wydanych
w jego rezultacie oraz tego, czy decyzje organów krajowych zostały podjęte z poszanowaniem interesu małoletniego.
Trybunał podkreśla obowiązek zapewnienia zainteresowanym rodzicom i dzieciom należytego udziału w postępowaniach dotyczących funkcjonowania rodziny, w razie konieczności poprzez fachowego pełnomocnika. Szczególne znaczenie przywiązuje się do konieczności wysłuchania zarówno rodzica, jak i dziecka, tego ostatniego w miarę możliwości osobiście, jeżeli pozwala na to jego wiek, lub za pośrednictwem psychologa. W sprawie Sommerfeld przeciwko Niemcom23 dotyczącej odmowy przyznania ojcu dziecka urodzonego w związku pozamałżeńskim prawa do kontaktów z nim, Trybunał uznał, że właściwe było uwzględnienie przez sąd orzekający zdania 13-letniej córki, która wyraźnie dała do zrozumienia, że nie chce widywać ojca. W skardze do Trybunału skarżący zarzucał, że jego interes jako rodzica nie był należycie chroniony w postępowaniu m.in. z tego powodu, że sąd zaniechał pozyskania opinii biegłego w celu ustalenia, czy postawa dziecka mogła być wynikiem wpływu ze strony matki. Trybunał uznał, że nie można wymagać od sądów, by za każdym razem w podobnej sytuacji obowiązkowo zasięgały opinii biegłego. Istnienie takiego obowiązku zależy od okoliczności sprawy, szczególnie od wieku i stopnia dojrzałości małoletniego. W sprawie Sommerfeld Trybunał podkreślił, że sąd krajowy zetknął się z dzieckiem w sposób pozwalający na ocenę postawy małoletniej i ustalenie, czy była ona w stanie samodzielnie wyrobić sobie zdanie na temat ewentualnych kontaktów z ojcem. Zdaniem Trybunału, sąd krajowy słusznie uznał, że zmuszanie małoletniej do spotkań z ojcem wbrew jej woli byłoby sprzeczne z interesem dziecka. Z kolei w sprawie Sahin przeciwko Niemcom24 skarżący, ojciec 5-letniego dziecka, w podobnych okolicznościach zarzucał,
że małoletnia nie została wysłuchana przez sąd na okoliczność więzi z ojcem. Sąd krajowy oparł się na opinii biegłego, którego zdaniem słuchanie dziecka było niepożądane ze względu na wiek, a kontakty z ojcem niewskazane do czasu uporządkowania relacji tego ostatniego z matką. Podobnie jak w sprawie Sommerfeld Trybunał stwierdził, że o istnieniu obowiązku wysłuchania małoletniego przez sąd decydują każdorazowo okoliczności konkretnej sprawy, w szczególności wiek
i stopień dojrzałości dziecka. W sprawie Sahin decyzja sądu orzekającego o odstąpieniu od słuchania dziecka, wydana w oparciu o opinię biegłego, była uzasadniona wiekiem małoletniej. Trybunał zwrócił uwagę na profesjonalizm i rzetelność biegłego, który przedstawił opinię po serii rozmów z dzieckiem i z rodzicami oraz na fakt, że zastosowana przez biegłego metoda badawcza została pozytywnie oceniona przez sąd.
[/hidepost]