Postępowanie wywołane sprzeciwem od orzeczenia SKO

(inne teksty tego autora)

[hidepost=1]

W sytuacji, gdy podwyższenie opłaty jest choćby w części zasadne, wyrok ma w tym zakresie charakter konstytutywny. Jest to konsekwencją poglądu, że źródłem prawa do podwyższonej opłaty nie jest wypowiedzenie, lecz przyjęcie przez użytkownika wieczystego oferty nowej wysokości opłaty, a w razie jej nieprzyjęcia, prawomocne orzeczenie SKO lub wyrok sądu ustalający nową wysokość opłaty. Skutek ex tunc zobowiązania powstałego w wyniku tego wyroku obejmuje tylko „uzupełnienie” wysokości świadczenia z tego zobowiązania za okres przed wydaniem wyroku. Nie obejmuje natomiast wstecznej terminowości spełnienia świadczenia84. W sentencji wyroku sąd powinien ustalić wysokość opłaty i określić od kiedy obowiązuje. Takie rozstrzygnięcie powinno zapaść także w razie uznania, że aktualizacja była całkowicie bezzasadna lub bezskuteczna85. Brak podstaw do zamieszczania w wyroku rozstrzygnięcia o odsetkach za opóźnienie w zapłacie opłaty rocznej86. Przy częściowej bezzasadności żądania sąd powinien ustalić określoną wysokość opłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddalić. Pojawiający się w orzecznictwie pogląd ouprawnieniu sądu do samodzielnego ustalenia wysokości opłaty87 nie oznacza, że sąd może orzekać ponad żądanie.

O konstytutywnym charakterze wyroku trudno mówić jedynie w razie oddalenia powództwa w całości89.

Podsumowanie – wnioski de lege lata i de lege ferenda

Przeprowadzona analiza wskazuje na niedoskonałość, a nawet sztuczność obowiązującego modelu weryfikacji podwyższenia opłat za użytkowanie wieczyste. Próba połączenia dwóch żywiołów – cywilnego i administracyjnego – z biegiem lat budzi coraz więcej wątpliwości. Widać to w świetle orzecznictwa SN, publikacji naukowych i praktyki orzeczniczej. Argumenty, które miały przemawiać za powierzeniem sporów na tle podwyższania opłat SKO, straciły na wadze. Z uwagi na charakter dochodów z użytkowania wieczystego, obawy osób reprezentujących właścicieli przez naruszeniem dyscypliny finansów publicznych i przekonanie o związaniu treścią operatu szacunkowego, na podstawie którego dokonano aktualizacji, właściciele nieruchomości wykazują mało elastyczności, co zazwyczaj wyklucza zawarcie
ugody90.

Ustawodawca sięgnął po skomplikowaną procedurę, uzasadniając to interesem publicznym i specyfiką użytkowania wieczystego. Pomimo deklarowanego cywilnoprawnego charakteru sprawy, element publicznoprawny zdecydował o faktycznym uprzywilejowaniu właścicieli. Wprawdzie odwołano się do znanego prawu pracy mechanizmu wypowiedzenia zmieniającego91, ale możliwość skorzystania z niego zastrzeżono tylko dla właściciela. Ciężar inicjowania postępowania weryfikacyjnego złożono na barkach użytkownika wieczystego. Po wypowiedzeniu dotychczasowej opłaty przez właściciela od użytkownika oczekuje się:

• złożenia wniosku do SKO w terminie zawitym;
• prawidłowego oznaczenia strony przeciwnej już we wniosku (w razie błędu istnieje ryzyko odrzucenia pozwu przez sąd bez wezwania o jakiekolwiek wyjaśnienia);
• inicjatywy dowodowej na etapie postępowania przed SKO (w niektórych publikacjach wskazuje się na celowość przedstawienia „kontroperatu” szacunkowego sporządzonego na zlecenie użytkownika wieczystego);
• w razie niekorzystnego orzeczenia SKO – wniesienia sprzeciwu w terminie ustawowym, a następnie uzupełnienia braków formalnych pozwu i uiszczenia opłaty sądowej obliczonej od wartości przedmiotu sporu;
• w razie korzystnego orzeczenia SKO i wniesienia sprzeciwu przez właściciela – także uzupełnienia braków formalnych pozwu i uiszczenia ww. opłaty.

Ustawodawca zdecydował, że ciężar wykazania zasadności podwyższenia opłaty – także na etapie postępowania sądowego – spoczywa na właścicielu. W istocie przedmiotem tego postępowania jest nie tylko badanie zasadności wypowiedzenia, lecz także ustalenie (ukształtowanie) wysokości należnej opłaty za użytkowanie wieczyste. Leży to w interesie właściciela.

Jednym z najsłabszych punktów obowiązującej procedury jest utrata mocy orzeczenia SKO w razie wniesienia skutecznego sprzeciwu. To rozwiązanie jest konsekwencją przyjęcia, że SKO nie jest organem I instancji w stosunku do sądu powszechnego. Z praktycznego punktu widzenia oznacza to jednak, że przywiązywanie wagi do postępowania przed SKO może być pozbawione sensu. Być może, na co wskazuje doktryna, przypomina to rozwiązanie znane z postępowania upominawczego. Różnica polega na tym, że nakaz wydaje sąd i nie jest to poprzedzone rozprawą, postępowaniem dowodowym, nie zabiera tak wiele czasu i środków, jak postępowanie przed SKO. Dopatrywanie się korzyści wynikających z tego „przedsądu” w wydłużeniu okresu „zawieszenia wymagalności” opłaty92, nie zasługuje na aprobatę. Model ustawowy, z założenia nastawiony na szybkie załatwienie sprawy, oparty jednak na nierealistycznym założeniu, że strony nie skorzystają z prawa do wniesienia sprzeciwu, jest modelem ułomnym.

Należy zgodzić się z M. Romańską, że przepisy art. 78–81 GospNierU próbuje się interpretować zwracając uwagę bardziej na cel, który przyświecał ustawodawcy, niż na ich brzmienie, czy powiązanie z systemem norm procesowych w procedurze sądowej czy administracyjnej, z którymi powinny tworzyć harmonijną całość. Jeśli nawet ustawodawcy wydaje się, że tworzy nowatorskie rozwiązania jurydyczne, niemające odpowiednika w systemie prawnym, to ostatecznie o sposobie ich wykładni decyduje nie przekonanie ustawodawcy o oryginalności koncepcji, lecz jej obiektywna ocena na tle rozwiązań znanych już porządkowi prawnemu. Jeżeli ustawodawca w tak pospieszny i – jak się wydaje – nieprzemyślany sposób będzie czynił starania o odciążenie sądów powszechnych, to w niedługim czasie obowiązujące uregulowania będą zbiorem niespójnych przepisów, trudnych do zinterpretowania i stosowania, nie zaś systemem prawnym. Dobre intencje niewiele znaczą dla systemu prawnego, istotniejszy jest sposób ich realizacji93.

Przy zachowaniu udziału SKO w procesie aktualizacji opłaty, w obecnym modelu należałoby wprowadzić kilka modyfikacji. W razie utrzymania zasady, że to wniosek użytkownika zastępuje pozew, powinien on spełniać wymogi formalne pozwu, za wyjątkiem określenia właściwego sądu. Użytkownik od początku musi się liczyć z koniecznością rozpoznania sprawy przez sąd. Kolegium powinno badać, czy wniosek spełnia te wymogi. Nieuzupełnienie powyższych braków skutkowałoby pozostawieniem wniosku bez rozpoznania. W przypadku wskazania we wniosku jako strony podmiotu nieposiadającego zdolności sądowej, rzeczą kolegium byłoby jego odrzucenie. Na odrzucenie wniosku przysługiwałaby skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Kolegium powinno być wyposażone w kompetencję badania, czy sprzeciw został podpisany przez osobę uprawnioną do reprezentowania strony i czy został złożony w terminie ustawowym. Skutkiem negatywnej weryfikacji powinno być postanowienie o odrzuceniu sprzeciwu, na które również służyłaby skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Bardziej radykalna zmiana mogłaby polegać na wprowadzeniu reguły, że w razie nieprzyjęcia przez użytkownika wieczystego oferty nowej wysokości opłaty, właściciel może wystąpić do SKO z wnioskiem o podwyższenie opłaty. Przy takiej regulacji zasadne byłoby traktowanie wniosku jako pozwu, po skutecznym wniesieniu sprzeciwu od orzeczenia SKO.

[/hidepost]