Problem dopuszczalności uzupełnienia lub zmiany zarzutów
w sposób uproszczony
[hidepost]
Stanowisko orzecznictwa i doktryny
W poszukiwaniu odpowiedzi na powyższe pytanie nie przychodzi z pomocą orzecznictwo sądowe. Nieczęsto też głos w tej sprawie zabierali przedstawiciele doktryny13. Ci, którzy jednak poświęcili temu zagadnieniu swoją uwagę, dopuszczali możliwość dokonywania uzupełnienia lub zmiany zarzutów w sposób „uproszczony” tylko w tych sytuacjach, w których w taki sposób możliwe jest samo przedstawienie zarzutów14. Opowiadali się za taką możliwością najczęściej wprost15, rzadziej zaś ją wykluczali (przynajmniej w sposób dorozumiany)16. Dopuszczając możliwość odformalizowanego dokonywania uzupełnienia lub zmiany zarzutów zwykle pozostawiano wybór (przynajmniej w sposób dorozumiany), pomiędzy taką i „zwyczajną” formą przeprowadzenia tej czynności, organowi procesowemu17. Niemniej jednak, zdaniem niektórych18, wcześniejsze przedstawienie zarzutów w sposób „uproszczony” powoduje, że później dokonane ich uzupełnienie lub zmiana może odbyć się tylko w taki sam sposób. Niezależnie od tego dosyć znamienny jest fakt, że zwykle zajęciu stanowiska w przedmiotowej kwestii nie towarzyszyła jakakolwiek argumentacja19, a głosy uzasadnione (i tak zawsze lakonicznie) były nieliczne20. Działo się tak chyba dlatego, że zagadnienie
to poruszane było zwykle na marginesie rozważań co do innej kwestii21. Jeżeli już ktoś dopuszczał możliwość „uproszczonego” dokonywania zmiany zarzutów,
to jedynie w odniesieniu do dochodzenia (wcześniej tzw. dochodzenia uproszczonego)22, pomijając w rozważaniach inne możliwe konfiguracje sytuacji procesowych, czyli czynności procesowe prowadzone w niezbędnym zakresie oraz tzw. dochodzenie przyspieszone23. Tymczasem odpowiedź na postawione pytanie nie jest wcale prosta i oczywista. Instytucja tzw. zmiany zarzutów pozostaje, co oczywiste, w ścisłym związku z samym przedstawieniem zarzutów. Idąc dalej stwierdzić trzeba,
że „uproszczona” forma przedstawienia zarzutów jest w swojej istocie, czyli skutkach, a więc znaczeniu procesowym, tożsama z przedstawieniem zarzutów w drodze wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów, a jako wyjątek od zasady różni się od formy „zwyczajnej” jedynie rezygnacją z niektórych formalizmów proceduralnych. Jeśli zaś rozważyć przychodzi dopuszczalność dokonywania uzupełnienia lub zmiany zarzutów w sposób „uproszczony”, to nie można będzie prowadzić dalszych wywodów nie dokonując częstych odwołań do takiego samego sposobu przedstawienia zarzutów, zwłaszcza w sytuacji braku przepisów autonomicznie regulujących przedmiotową kwestię.
Kształt instytucji uzupełnienia lub zmiany zarzutów w ujęciu historycznym
Polska procedura karna okresu dwudziestolecia międzywojennego, także Kodeks postępowania karnego z 1928 r.24, nie znała instytucji przedstawienia zarzutów,
a co za tym idzie, nie regulowała również problematyki uzupełnienia lub zmiany zarzutów już przedstawionych. Sytuacja taka nie uległa zmianie w pierwszych latach powojennych, gdyż powszechna procedura karna opierała się nadal na KPK28, zmienionym tylko aktami dopasowującymi go do nowego ustroju społeczno-politycznego25. Instytucja przedstawienia zarzutów wprowadzona została do Kodeksu postępowania karnego w 1955 r.26 (zgodnie z art. 237 § 1 KPK28, odbywało się to poprzez wydanie postanowienia w tym przedmiocie). Jednocześnie określono także stosowny mechanizm działania na ewentualność wystąpienia sytuacji, w których przedstawione wcześniej zarzuty, jako nieodpowiadające już aktualnej sytuacji dowodowej, będą musiały być zmienione. W ten sposób wprowadzono instytucję
tzw. zmiany zarzutów (uzupełnienia lub zmiany zarzutów) określoną w art. 238 KPK28 oraz w art. 2451 KPK28, co w każdym przypadku również wymagało sporządzenia postanowienia i przeprowadzania czynności promulgujących. W 1959 r., po raz pierwszy, wprowadzono do procedury karnej możliwość przedstawienia zarzutów w sposób „uproszczony”, co było możliwe „w przypadkach niecierpiących zwłoki, w szczególności gdy zwłoka mogłaby spowodować zatarcie śladów przestępstwa”, jednocześnie zachodzić musiały w stosunku do osoby przesłuchanej „warunki niezbędne do sporządzenia postanowienia o przedstawieniu zarzutów” (art. 237 § 4 KPK28)27. W zakresie regulacji uzupełnienia lub zmiany zarzutów, żadnych zmian nie wprowadzono. Instytucja przedstawienia zarzutów przejęta została przez Kodeks postępowania karnego z 1969 r.28 Zgodnie z art. 269 KPK69, przedstawienie zarzutów odbywać się miało, co do zasady, w drodze wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów, choć jednocześnie rozszerzono możliwości przesłuchiwania osób w charakterze podejrzanego bez wydawania postanowienia tego rodzaju. Było to możliwe w trzech przypadkach: w toku tzw. dochodzenia w niezbędnym zakresie, w toku śledztwa oraz powierzonych przez prokuratora organom MO poszczególnych czynności śledztwa (art. 276 § 1 zd. 1 KPK69), w toku dochodzenia prowadzonego w trybie uproszczonym (art. 422 § 2 zd. 1 KPK69) oraz na etapie przedsądowym postępowania przyspieszonego (art. 447 § 2 w zw. z art. 446 KPK69). Zmiana przedstawionych zarzutów możliwa była jedynie poprzez wydanie postanowienia o uzupełnieniu lub zmianie zarzutów (art. 270 KPK69). Obowiązujący Kodeks postępowania karnego z 1997 r. nie wprowadził do instytucji przedstawienia zarzutów szczególnych zmian. Nadal przedstawienie zarzutów odbywa się, co do zasady, poprzez wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów
(art. 313 § 1 KPK)29. Dopuszczono w szerokim zakresie możliwość przesłuchiwania w charakterze podejrzanego bez wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów. Wyraźnie wskazano przy tym, że osoba przesłuchana w takiej sytuacji jest podejrzanym na równi z tą, co do której takie postanowienie wydano
(art. 71 § 1 in fine KPK). Uproszczona forma przedstawienia zarzutów przewidziana jest obecnie w toku czynności procesowych prowadzonych w niezbędnym zakresie (art. 308 § 2 KPK), w dochodzeniu (art. 325g § 1 i 2 KPK)30oraz w tzw. dochodzeniu przyspieszonym (art. 517c § 1 KPK). Instytucja zmiany zarzutów została ukształtowana podobnie jak w poprzedniej kodyfikacji (art. 314 KPK).
[/hidepost]