Problem dopuszczalności uzupełnienia lub zmiany zarzutów
w sposób uproszczony
[hidepost]
3) Czynności procesowe prowadzone w niezbędnym zakresie (art. 308 § 2 KPK)
Zamieszczenie podstawy prawnej instytucji tzw. czynności procesowych prowadzonych w niezbędnym zakresie wśród przepisów traktujących o wszczęciu śledztwa (art. 308 KPK zamieszony jest w Rozdziale 34 pt. „Wszczęcie śledztwa”), podobnie jak w przypadku formalnego wszczęcia śledztwa w drodze wydania postanowienia na podstawie art. 303 KPK, nakazuje do dalszego ich biegu stosować przepisy o śledztwie, co w konsekwencji prowadzi do konieczności stosowania art. 314 KPK. Artykuł 308 § 2 KPK wprowadza bowiem wyjątek tylko co do sposobu samego przedstawienia zarzutów, a skoro milczy w kwestii sposobu ich uzupełnienia lub zmiany, to, jak się wydaje, nie pozostawia wyboru i nakazuje stosować przepis ogólny, którym w tej sytuacji jest art. 314 KPK. W ten sposób stwierdzić trzeba,
że uzupełnienie lub zmiana zarzutów w toku czynności procesowych prowadzonych w niezbędnym zakresie możliwe są tylko poprzez wydanie postanowienia w tym przedmiocie, a więc nie w sposób „uproszczony”. Wprawdzie można by się było doszukiwać podstawy prawnej do przeprowadzenia odformalizowanej modyfikacji zarzutów z odwołaniem się do treści art. 308 § 1 KPK, który pozwala przeprowadzić w toku czynności procesowych prowadzonych w niezbędnym zakresie w zasadzie wszystkie czynności procesowe (o czym przesądza sformułowanie „a zwłaszcza”, po którym następuje tylko przykładowe wyliczenie czynności najbardziej typowych dla sytuacji niecierpiącej zwłoki), lecz, jak się wydaje, czynności związane z przedstawieniem zarzutów ustawodawca z tego kręgu wyłączył, skoro zdecydował się na uregulowanie kwestii szczególnego sposobu przedstawienia zarzutów w osobnym art. 308 § 2 KPK34. Dopuszczenie zatem przedstawienia zarzutów w sposób „uproszczony” w art. 308 § 2 KPK i milczenie ustawodawcy w kwestii sposobu ich uzupełnienia lub zmiany w toku czynności procesowych prowadzonych w niezbędnym zakresie wskazuje, że jego wolą jest, aby odbywało się to zgodnie z art. 314 KPK. Tymczasem uregulowanie art. 314 KPK nakazuje postawić pytanie nie tylko o sposób uzupełnienia lub zmiany zarzutów przedstawionych w trybie art. 308 § 2 KPK, ale i o dopuszczalność przeprowadzenia takiej czynności w ogóle. Zauważyć bowiem trzeba, że przepis ten reguluje sposób postępowania organu prowadzącego śledztwo (a więc i to faktycznie wszczęte),
gdy w jego toku okaże się, iż podejrzanemu należy zarzucić nowy czyn albo czyn w nowej postaci względem tego, który był „objęty wydanym uprzednio postanowieniem o przedstawieniu zarzutów”. Wtedy wydaje się niezwłocznie „nowe postanowienie”. Przepis art. 314 KPK, czytany wprost, reguluje zatem tylko sytuacje, gdy zarzut przedstawiono w sposób „zwyczajny”, bo za pomocą „wydanego uprzednio postanowienia o przedstawieniu zarzutów” – wtedy też jego uzupełnienie lub zmiana musi być dokonana w sposób „zwyczajny”, a więc za pomocą „nowego postanowienia”. Czy oznacza to, że łączne odczytanie treści art. 308 § 2 i art. 314 KPK musi prowadzić do wniosku, że uzupełnienie lub zmiana zarzutów w toku czynności w niezbędnym zakresie nie jest w ogóle możliwa? Można bowiem stwierdzić, że skoro art. 314 KPK reguluje tylko kwestie uzupełnienia lub zmiany zarzutów przedstawionych za pomocą postanowienia o przedstawieniu zarzutów
(art. 313 § 1 KPK), a przepis art. 308 § 2 KPK przewiduje tylko „jednorazowe” przedstawienie zarzutów w sposób „uproszczony” (gdyż nie reguluje kwestii modyfikacji tak przedstawionych zarzutów), to ich uzupełnienie lub zmiana w toku czynności procesowych prowadzonych w niezbędnym zakresie w ogóle nie są możliwe. Na postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Pomimo brzmienia art. 314 KPK nie ulega przecież wątpliwości, że przepis ten stosuje się do dokonywania uzupełnienia lub zmiany zarzutów nie tylko przedstawionych w drodze wydania postanowienia określonego w art. 313 § 1 KPK, ale także tych przedstawionych w sposób „uproszczony”. Taka sytuacja może mieć miejsce w dochodzeniu. Jednocześnie art. 308 KPK nie zawiera zakazu dokonywania uzupełnienia lub zmiany zarzutów w toku czynności prowadzonych w niezbędnym zakresie i nie zastrzega, że czynność określona w art. 308 § 2 KPK ma mieć miejsce tylko raz. Gdyby taka była wola ustawodawcy, to – wzorem regulacji art. 185a § 1 KPK – podkreśliłby on jednorazowość czynności określonej w art. 308 § 2 KPK. Podsumowując stwierdzić należy, że w toku czynności określonych w art. 308 KPK uzupełnienie lub zmiana zarzutów są możliwe, ale jedynie w trybie art. 314 KPK, a więc poprzez wydanie nowego postanowienia. Przepis art. 314 KPK jest bowiem jedyną kodeksową regulacją mechanizmu modyfikacji przedstawionych zarzutów.
4) Dochodzenie (art. 325g § 2 KPK)
W przypadku dochodzenia również powstaje pytanie o dopuszczalność dokonywania w jego toku uzupełnienia lub zmiany zarzutów poprzez powiadomienie podejrzanego o treści uzupełnionego lub zmienionego zarzutu i jego ponowne przesłuchanie. Subsydiarny charakter regulacji dochodzenia, względem kompleksowo uregulowanego śledztwa, powoduje, że uzupełnienie lub zmiana zarzutów w dochodzeniu możliwa jest jedynie poprzez wydanie postanowienia w oparciu o art. 314 KPK. Przepisy dotyczące śledztwa stosuje się bowiem „odpowiednio” do dochodzenia, jeżeli przepisy dotyczące dochodzenia nie stanowią inaczej (art. 325a § 2 KPK). „Odpowiednie” stosowanie do dochodzenia przepisów dotyczących śledztwa oznacza, że dochodzenie toczy się według przepisów odnoszących się do śledztwa,
z uwzględnieniem zmian wynikających z rozdziału 36a pt. „Dochodzenie”35. A zatem, ustawodawca dopuszczając w art. 325g § 1 i 2 KPK możliwość „uproszczonego” przedstawienia zarzutów w dochodzeniu (w sytuacji, gdy podejrzany nie jest tymczasowo aresztowany) i milcząc w kwestii sposobu uzupełnienia lub zmiany zarzutów już przedstawionych w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym w tej formie, odsyła poprzez art. 325a § 2 do art. 314 KPK stosowanego w tej sytuacji „odpowiednio”. Nie pozostawia to wątpliwości, że każde uzupełnienie lub zmiana zarzutów w dochodzeniu możliwe są jedynie poprzez wydanie „nowego postanowienia”, a więc nie w sposób „uproszczony”. Taki sam wniosek płynie z analizy art. 325g § 1 KPK, który stanowi, że w dochodzeniu „nie jest wymagane” sporządzenie postanowienia o przedstawieniu zarzutów oraz wydanie postanowienia o zamknięciu dochodzenia, a co za tym idzie, a contrario, wydawanie innych postanowień, w tym o uzupełnieniu lub zmianie zarzutów, jest wymagane.
[/hidepost]