Problem dopuszczalności uzupełnienia lub zmiany zarzutów
w sposób uproszczony
[hidepost]
2) Wytyczne nr 3 Komendanta Głównego Policji w sprawie wykonywania czynności dochodzeniowo-śledczych przez policjantów
Istotne znaczenie dla praktyki prowadzenia dochodzeń mają Wytyczne nr 3 KGP, które w sposób szczegółowy regulują postępowanie funkcjonariuszy Policji prowadzących postępowania przygotowawcze w tej formie. Wskazać należy, że przepis § 32 ust. 1 Wytycznych nr 3 KGP wyraźnie dopuszcza możliwość uzupełnienia lub zmiany zarzutów (uprzednio przedstawionych przez funkcjonariusza Policji w dochodzeniu) w sposób „uproszczony” stanowiąc, że:
„W sprawach, o które prowadzi się dochodzenia, treść zarzutów oraz ich zmianę lub uzupełnienie policjant wpisuje do protokołu przesłuchania podejrzanego”. Takie sformułowanie nakazuje uznać, że uproszczona forma przedstawienia zarzutów nie jest tylko możliwością prowadzącego dochodzenie (jak stanowi art. 325g § 1 KPK), a wręcz, z polecania Komendanta Głównego Policji, ma być regułą. Przesądza o tym sformułowanie „wpisuje się”. To samo odnosi się do uzupełnienia lub zmiany uprzednio przedstawionych zarzutów, nawet gdy przedstawiono je w sposób „zwyczajny”, a więc poprzez wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów (chociaż zgodnie z Wytycznymi nr 3 KGP powinny one być w dochodzeniu zawsze przedstawione w sposób „uproszczony”). Jednocześnie zastrzega się możliwość przedstawienia zarzutów jedynie poprzez wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów dla sytuacji, gdy podejrzany jest tymczasowo aresztowany,
nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim lub gdy Policja występuje o zastosowanie wobec niego środków zapobiegawczych (§ 32 ust. 1 pkt 1–3 Wytycznych nr 3 KGP), a także gdy istnieje stan niemożliwości promulgacji zarzutu z przyczyn leżących po stronie osoby podejrzanej, co rodzi następnie konieczność zawieszenia postępowania przygotowawczego (§ 32 ust. 2 Wytycznych nr 3 KGP). Jak się wydaje, przez analogię, w sytuacjach takich powinna być wyłączona także możliwość „uproszczonego” dokonywania uzupełnienia lub zmiany zarzutów. W tym zakresie Wytyczne nr 3 KGP milczą. Komendant Główny Policji w § 35 ust. 1 i 2 wskazanego aktu prawnego stanowi, że treść nowych zarzutów (i odpowiednio zarzutów zmienionych) „Należy wpisać do protokołu kolejnego przesłuchania podejrzanego lub sporządzić postanowienie o uzupełnieniu (lub zmianie) zarzutów, jeżeli w tej formie uprzednio ogłaszano podejrzanemu zarzut”. Taki zapis oznacza wprost, że funkcjonariusz Policji jest zobowiązany dokonywać w sposób „uproszczony” uzupełnienia i zmiany tych zarzutów, które w taki sposób były przedstawione, zaś poprzez wydanie postanowienia tych, które przedstawione były w drodze wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów41. Niezbyt fortunne jest natomiast użycie sformułowania „ogłaszano”, gdyż raczej (zgodnie z porządkiem czynności i przyjętym nazewnictwem) przepis powinien w tym miejscu operować sformułowaniem „przedstawiono”. Wytyczne nr 3 KGP, pomimo tego, że w przepisach § 32 ust. 1 oraz § 35 ust. 1 i 2 zawierają dostrzegalną od razu sprzeczność co do możliwego sposobu działania funkcjonariusza zmieniającego lub uzupełniającego zarzuty, są istotne z punktu widzenia niniejszego opracowania
o tyle, że jako jedyny akt prawny wyraźnie dopuszczają możliwość „uproszczonego” dokonywania tych czynności. Jest to istotne zwłaszcza dlatego, że próżno
w KPK szukać wyraźnego dozwolenia lub zakazu takiego działania w konkretnych sytuacjach procesowych. Niemniej jednak, z odwołaniem się do wyżej poczynionych uwag, pojawia się uzasadnione pytanie o zgodność Wytycznych nr 3 KGP z regulacją ustawową określającą dopuszczalny sposób dokonywania uzupełnienia
lub zmiany przedstawionych zarzutów, gdyż – jak się wydaje – KPK w każdym przypadku wymaga wydania odpowiedniego postanowienia w oparciu o art. 314 KPK.
Stanowisko autora i postulaty de lege ferenda
1) Uwagi ogólne
Przeprowadzone powyżej rozważania prowadzą do wniosku, że na gruncie obecnego KPK możliwość dokonywania czynności uzupełnienia lub zmiany zarzutów w sposób „uproszczony” jest co najmniej dyskusyjna, skoro jednak część przedstawicieli doktryny dopuszcza taki sposób przeprowadzania tego rodzaju czynności42. Jednocześnie stwierdzić trzeba, że nie ma żadnego powodu, aby dokonywanie uzupełnienia, czy też zmiany zarzutów w sposób odformalizowany nie było możliwe w tych sytuacjach, w których możliwe jest samo przedstawienie zarzutów w taki sposób. Pamiętać bowiem należy, że instytucja przedstawienia zarzutów dla osoby, której dotyczy, ma charakter przede wszystkim gwarancyjny43. To w oczywisty sposób prowadzi do wniosku, że również tzw. zmiana zarzutów ma taki charakter, gdyż jej celem jest zaktualizowanie informacji dla podejrzanego o zarzucanym mu czynie w związku z dynamicznie uzupełnianym w toku postępowania materiałem dowodowym44. Jak wcześniej wskazano, akt pociągnięcia podejrzanego do odpowiedzialności karnej musi bowiem zawsze odpowiadać rzeczywistej sytuacji dowodowej45. W tym ujęciu zmiana zarzutów nie różni się niczym od przedstawienia zarzutów. Skoro ustawodawca dopuścił sytuacje, w których „uproszczone” przedstawienie zarzutów jest możliwe, a co za tym idzie uznał (założenie racjonalności ustawodawcy), że taki sposób działania nie narusza praw osoby, wobec której postępowanie jest kierowane, to również stwierdzić trzeba, że nie można tych praw naruszyć potem uzupełniając lub zmieniając przedstawione zarzuty
w analogiczny sposób. W tej sytuacji opowiedzieć się trzeba za zasadnością i koniecznością jednoznacznego dopuszczenia możliwości uzupełnienia lub zmiany zarzutów w sposób „uproszczony”. Jakkolwiek brak jest obecnie podstaw ustawowych do przeprowadzania czynności uzupełnienia lub zmiany zarzutów
w sposób inny niż poprzez wydanie postanowienia określonego w art. 314 KPK, to nie sposób nie zauważyć, że praktyka przechodzi ponad niedopowiedzeniami ustawodawcy w tym zakresie. Przytoczona wyżej treść Wytycznych nr 3 KGP wskazuje na to dobitnie. Można opowiedzieć się za tym, że nawet w oparciu o obecne regulacje proceduralne przeprowadzenie uzupełnienia lub zmiany zarzutów w sposób „uproszczony” powinno być uznane za skuteczne. Nie samo bowiem uchybienie obowiązkowi dokonywania czynności w określonej formie, ale wady merytoryczne postępowania przygotowawczego, mogą je dyskwalifikować. Może to mieć miejsce jedynie wtedy, gdy skutki dokonanych usterek wywierają wpływ na przebieg rozprawy głównej, bądź treść wyroku, a więc gdy godzą one w istotne interesy uczestników postępowania (np. prawo podejrzanego do obrony), czy też przenikają nieodwracalnie do treści dowodów, a więc nie dają się usunąć na rozprawie głównej46. Takie sytuacje oczywiście nie mają miejsca przy zmianie zarzutów w sposób „uproszczony”, a nie „zwykły”. Odstąpienie od sporządzenia postanowienia
o uzupełnieniu lub zmianie zarzutów, przy zachowaniu jednak warunku sformułowania nowego lub zmienionego zarzutu poprzez jego wpisanie w treść protokołu przesłuchania podejrzanego, samo przez się nie może dyskwalifikować przeprowadzonej czynności.
[/hidepost]