Propozycje dotyczące wprowadzenia w KPK art. 11a (umorzenie oportunistyczne)
[hidepost=1]
Zakres przedmiotowy projektowanego art. 11a KPK
Wprowadzenie oportunistycznej podstawy umorzenia postępowania wymagałoby nowelizacji przez dodanie w KPK art. 11a (kolejny przepis po umorzeniu absorpcyjnym, gdzie celowość skazania zostaje wyeliminowana ze względu na wysokość kary orzeczonej w innym postępowaniu). Należy podkreślić, że przedstawione poniżej brzmienie tego przepisu stanowi tylko pewną propozycję Autora artykułu i punkt wyjścia do dalszej dyskusji13.
Art. 11a KPK (projekt):
§ 1. Postępowanie w sprawie o występek zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 3 bądź alternatywnie karami wymienionymi w art. 32 pkt 1–3 Kodeksu karnego, można umorzyć, jeżeli skazanie oskarżonego byłoby oczywiście niecelowe ze względu na interes publiczny.
§ 2. W szczególnie uzasadnionych wypadkach umorzenie na podstawie § 1 może dotyczyć występków przewidzianych w art. 207 § 1 Kodeksu karnego, a także w art. 278 § 1, 2 i 5, art. 279 § 1, art. 284 § 2, art. 286 § 1–2, art. 287 § 1, art. 288 § 1, art. 289 § 1–2, art. 290 § 1, art. 291 § 1, art. 293 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli wartość przedmiotu przestępstwa albo szkoda wyrządzona lub grożąca nie przekracza dwukrotnej wysokości najniższego miesięcznego wynagrodzenia.
§ 3. Umorzenie na podstawie § 1 można uzależnić od wypełnienia przez oskarżonego dodatkowych warunków, a zwłaszcza pojednania się z pokrzywdzonym, naprawienia szkody albo poddania się leczeniu, rehabilitacji bądź udziałowi w programie profilaktyczno-leczniczym.
Proponowane brzmienie przepisu wymaga kilku uwag.
Po pierwsze, podstawę umorzenia z art. 11a KPK należy ograniczyć do spraw o drobne czyny, które zagrożone są niewielkimi karami. W proponowanej redakcji przepisu przyjęto występki zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3 bądź alternatywnie karami grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności. Jednocześnie w § 2 przewidziano pewne wyjątki. Dotyczą one poważniejszych spraw, które jednak powinny być objęte zakresem proponowanej zmiany ze względu na swą specyfikę. Pierwszym wyjątkiem jest przestępstwo znęcania z art. 207 § 1 KK, którego podłożem bardzo często okazuje się konflikt rodzinny. W takich przypadkach rozwiązanie konfliktu pomiędzy stronami ma szczególne znaczenie przy ocenie celowości ścigania. Drugi wyjątek stanowi grupa występków przeciwko mieniu, gdzie możliwość umorzenia oportunistycznego ograniczono wysokością wyrządzonej lub grożącej szkody – która nie może przekraczać dwukrotnej wysokości najniższego miesięcznego wynagrodzenia. W tym przypadku możliwość umorzenia oportunistycznego – obok zbędnego angażowania aparatu ścigania – zapewniłaby pokrzywdzonemu szybkie i satysfakcjonujące naprawienie szkody.
Po drugie, podstawowym kryterium wyeliminowania celowości skazania w proponowanym art. 11a KPK jest interes publiczny. Należy podkreślić, że, co do zasady, interes ten przemawia za wszczęciem i prowadzeniem postępowania karnego (co stanowi podstawowy argument na rzecz zasady legalizmu). Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że w wielu przypadkach prowadzenie postępowania karnego o drobny czyn przynosi w sferze społecznej więcej szkód niż pożytku. Dotyczy to zwłaszcza postępowań, które toczą się wbrew woli pokrzywdzonego. W wielu przypadkach proces sądowy – zamiast doprowadzić do pojednania – przyczynia się do antagonizowania stron konfliktu.
W § 3 proponowanego przepisu dokonano przykładowego wyliczenia dodatkowych warunków, jakie oskarżony miałby spełnić, aby można było przyjąć brak interesu publicznego w ściganiu sprawcy występku. Okoliczności te powinny skłonić oskarżonego do eliminowania czynników kryminogennych, które mogą stymulować do naruszania porządku prawnego w przyszłości (pojednanie z pokrzywdzonym, naprawienie szkody, poddanie się leczeniu, rehabilitacji bądź udziałowi w programie profilaktyczno-leczniczym). Wprowadzenie omawianej podstawy umorzenia przyczyniłoby się do szerszego wykorzystania instytucji mediacji (art. 23a KPK). Należy oczekiwać, że perspektywa umorzenia postępowania stanowiłaby poważny czynnik motywacyjny do podjęcia terapii osób uzależnionych od alkoholu bądź środków odurzających. Brak jest wątpliwości, że bez współpracy osoby uzależnionej trudno mówić o skuteczności leczenia. Praktyka sądowa zaś pokazuje, że w przypadku zobowiązania do leczenia w ramach orzeczonej represji karnej – takiej woli najczęściej brak14.
Po trzecie, omawiana podstawa umorzenia postępowania nie wymagałaby udowodnienia winy oskarżonego (jak to ma miejsce w przypadku warunkowego umorzenia postępowania). Podobnie jak w prawie niemieckim, umorzenie to byłoby wynikiem prognozy, że w przypadku skazania oskarżonemu zostałby przypisany czyn o łagodnej kwalifikacji prawnej (o której mowa w § 1 i 2 projektowanego przepisu). Należy przy tym odróżnić kwestię winy (sprawstwa) oskarżonego od niecelowości samego ścigania, która musi być „oczywista” już w chwili podjęcia decyzji o umorzeniu postępowania.
[/hidepost]