Propozycje dotyczące wprowadzenia w KPK art. 11a (umorzenie oportunistyczne)
[hidepost=1]
Artykuł 11a KPK a inne instytucje procesowe
Na koniec należy dokonać kilka uwag na temat instytucji procesowych, które tylko pozornie mogą „wyręczyć” cele stawiane przed umorzeniem oportunistycznym.
Po pierwsze, konieczność wprowadzenia projektowanego przepisu absolutnie nie eliminuje możliwość umorzenia postępowania wobec znikomej społecznej szkodliwości czynu (art. 17 § 1 pkt 3 KPK). Już na wstępie należy podkreślić, że zasada oportunizmu w nowoczesnym ujęciu dotyczy przestępstw, natomiast czyn zabroniony oznikomej społecznej szkodliwości nie jest przestępstwem – stosownie do art. 1 § 2 KK15. Umorzenie oportunistyczne dotyczyłoby zaś przestępstw (a więc czynów o społecznej szkodliwości wyższej aniżeli znikoma) – w przypadku których interes społeczny przemawia jednak za odstąpieniem od ścigania karnego. Stwierdzenie znikomej społecznej szkodliwości czynu będzie w dalszym ciągu obligowało organ procesowy do umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 3, a nie na podstawie art. 11a § 1 KPK.
Na marginesie należy dodać, że umorzenie postępowania na pierwszej z wymienionych podstaw wymaga udowodnienia, że czyn w ogóle został popełniony16. Wpraktyce często oznacza to przedłużające się postępowanie przygotowawcze oraz wykluczenie możliwości umorzenia postępowania przed otwarciem przewodu sądowego.
Po drugie, nie może być alternatywą dla umorzenia oportunistycznego możliwość cofnięcia wniosku o ściganie w przypadku niektórych przestępstw. Sens umorzenia oportunistycznego sprowadza się bowiem do oceny konkretnego przypadku, gdzie interes publiczny przemawia za odstąpieniem od ścigania karnego. Oceny tej powinien dokonywać organ procesowy, a nie pokrzywdzony, który by arbitralnie decydował, czy proces karny ma się toczyć, czy nie. Istota proponowanej zmiany polega na tym, aby „przy okazji” umorzenia postępowania osiągnąć społecznie pożądane cele i eliminować te czynniki, które mogą stymulować do naruszenia porządku prawnego w przyszłości.
Po trzecie, wprowadzenie oportunistycznej podstawy umorzenia nie eliminuje konieczności utrzymania instytucji warunkowego umorzenia postępowania. Stosowanie tej instytucji będzie wynikiem decyzji prokuratora, że interes publiczny przemawia za kontynuowaniem postępowania, które jednak może być zakończone zastosowaniem najłagodniejszej formy reakcji karnoprawnej. Różnica pomiędzy dwoma instytucjami polega również na tym, że w przypadku warunkowego umorzenia postępowania konieczne jest stwierdzenie winy oskarżonego (art. 66 § 1 KK). W praktyce oznacza to niejednokrotnie wieloletnie procesy przed sądem. Z pewnością nie sprzyja to właściwej ochronie interesów pokrzywdzonego. Nie można więc wykluczyć, że wprowadzenie art. 11a KPK stanowiłoby pewną konkurencję dla warunkowego umorzenia postępowania karnego. Szybkie naprawienie szkody i wykonanie innych obowiązków określonych przez prokuratora byłoby szansą dla sprawcy, aby uniknąć wpisu w Krajowym Rejestrze Karnym.
Dobrym przykładem są sprawy o wypadki drogowe z art. 177 § 1 KK. Popełnienie tego występku najczęściej nie jest wynikiem postępującej demoralizacji. Warunkiem umorzenia oportunistycznego w takiej sprawie mogłoby być szybkie naprawienie szkody oraz odbycie dodatkowego kursu z zakresu techniki prowadzenia pojazdu.
Z uwagi na coraz wyższe standardy w różnych sferach życia społecznego właśnie ten wpis stanowi coraz częściej największą dolegliwość dla sprawcy drobnego czynu. Rodzi to często konsekwencje zupełnie nieadekwatne do wagi czynu (np. w życiu zawodowym).
Warto w tym miejscu nawiązać do instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności określonej w Kodeksie karnym skarbowym. Brak jest wątpliwości, że instytucja ta na pierwszym miejscu eksponuje interes fiskalny Skarbu Państwa. Jednym z warunków zastosowania tego dobrodziejstwa jest uiszczenie w całości wymaganej należności publicznoprawnej (art. 17 § 1 pkt 1 KKS). Swoistą „nagrodą” jest uniknięcie wpisu w Krajowym Rejestrze Karnym (art. 18 § 2 KKS). Pojawia się zatem pytanie, dlaczego powyższa koncesja może być wykorzystywana do szybkiego zaspokojenia roszczeń Skarbu Państwa, a nie „tradycyjnego” pokrzywdzonego w procesie karnym?
Po czwarte, wprowadzenie projektowanej zmiany nie eliminuje potrzeby utrzymania instytucji, o jakiej mowa w art. 72 ustawy z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii17. Przepis ten pozwala prokuratorowi na zawieszenie postępowania wobec osoby uzależnionej lub używającej substancje psychoaktywne szkodliwe, jeżeli podda się ona stosownemu leczeniu. Po podjęciu postępowania prokurator, uwzględniając wyniki leczenia, postanawia o dalszym prowadzeniu postępowania albo występuje do sądu z wnioskiem o warunkowe umorzenie postępowania.
Warto zwrócić uwagę, że omawiany przepis jest dobrym przykładem odejścia od klasycznej koncepcji procesu karnego, gdyż właśnie z uwagi na konieczność eliminowania czynników kryminogennych w przyszłości czysto procesowa instytucja zawieszenia postępowania znalazła zastosowanie w pozaprocesowym charakterze i ma umożliwić osiągnięcie pewnych celów w ogóle niezwiązanych z samym przebiegiem procesu karnego18.
Zakres zastosowania tej instytucji nie pokrywa się jednak z umorzeniem oportunistycznym na podstawie projektowanego art. 11a KPK. Przepis art. 72 PrzeciwNarkU będzie dalej stosowany w razie podejrzenia popełnienia poważniejszych czynów niż te, o których mowa wprojektowanym art. 11a § 1 i 2 KPK. W przypadku art. 72 PrzeciwNarkU podjęcie leczenia przez osobę uzależnioną nie będzie prowadziło do odstąpienia od pociągnięcia tej osoby do odpowiedzialności karnej, lecz będzie oznaczało jedynie szersze możliwości warunkowego umorzenia postępowania karnego niż przewidziane w Kodeksie karnym19.
[/hidepost]