Redakcja postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w sprawie z elementem transgranicznym
[hidepost=1]
2. Obcy statut spadkowy
Nieprawidłowością najczęściej występującą przy stwierdzaniu nabycia spadku na podstawie prawa obcego jest nieuwzględnianie w sentencji postanowienia informacji o statucie spadkowym, tj. prawie merytorycznym regulującym w danym wypadku zagadnienia sukcesji. Uwzględnianiu informacji o obcym statucie spadkowym nie sprzeciwia się, w mojej ocenie, art. 677 KPC. Nie uważam, że art. 677 KPC zawiera zamknięty katalog elementów sentencji postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Ten przepis o charakterze proceduralnym, opracowany z myślą o krajowym obrocie prawnym, nie może znosić materialnoprawnych skutków prawnych normy kolizyjnej zawartej w art. 34 PrPrywM.
Wskazując ustawową lub testamentową podstawę nabycia spadku nie sposób ponadto nie uwzględnić informacji o statucie spadkowym, jeśli dziedziczenie nie jest regulowane przez prawo polskie. Podstawę nabycia stanowi bowiem określona ustawa lub testament modyfikujący określony ustawowy porządek dziedziczenia. Nie uwzględniając informacji o obcym statucie spadkowym sąd wydaje postanowienie o treści, która jest nieprawdziwa i wprowadza w błąd. Osoby trzecie mogą bowiem wychodzić z założenia, że mają do czynienia ze spadkobiercą dziedziczącym w oparciu o prawo polskie. Jeśli nie zostało sporządzone uzasadnienie, postanowienie nie zawiera żadnych elementów pozwalających na zweryfikowanie takiego założenia. Statut spadkowy wyznacza zaś wiele kwestii o dużym znaczeniu dla obrotu prawnego, takich jak np. sposób dziedziczenia, zasady zarządu majątkiem spadkowym, zasady odpowiedzialności za długi spadkowe9. Uregulowania obce mogą w tych kwestiach znacznie odbiegać od rozwiązań przyjętych w polskim prawie spadkowym.
Nie uważam, by wskazanie w sentencji postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku obywatelstwa spadkodawcy będącego obcokrajowcem stanowiło właściwe rozwiązanie opisanego problemu. Ustalenie obywatelstwa spadkodawcy jest w świetle art. 34 PrPrywM dopiero pierwszym etapem ustalania prawa regulującego dziedziczenie w danej sprawie. Unormowania kolizyjne prawa ojczystego spadkodawcy mogą bowiem w sprawach spadkowych odsyłać do innego prawa merytorycznego, np. prawa spadkowego ostatniego miejsca zamieszkania lub prawa miejsca położenia nieruchomości. Takie odesłanie zwrotne do prawa polskiego (art. 4 § 1 PrPrywM) lub odesłanie do prawa państwa trzeciego (art. 4 § 2 PrPrywM) podlega uwzględnieniu przy ustalaniu statutu spadkowego. Obywatelstwo spadkodawcy jest więc pierwszym krokiem analizy kolizyjnoprawnej, a dla obrotu prawnego istotny jest jej wynik końcowy, tj. prawo merytoryczne regulujące stosunki spadkowe w konkretnym wypadku.
Niezależnie od podstawy dziedziczenia, postanowienie powinno zawierać zatem informację, że stwierdzenie nabycia spadku następuje na podstawie obcego statutu spadkowego, tj. przy zastosowaniu określonego prawa spadkowego (np. prawa francuskiego, prawa obowiązującego w Lichtensteinie; por. wzór 1)10. W wypadku krajów, w których obowiązuje wiele porządków prawnych jako statut spadkowy wskazane powinno zostać, moim zdaniem, prawo będące podstawą dziedziczenia wskazywane przez zagraniczną normę prawa międzydzielnicowego11 (prawo katalońskie, szkockie, prawo Prowincji Quebek).
W sytuacjach szczególnych może nastąpić tzw. rozszczepienie statutu spadkowego. Różne części spadku dziedziczone są wtedy w oparciu o różne statuty spadkowe. Najczęściej rozszczepienie statutu spadkowego występuje przy podziale spadku na nieruchomości (położone w określonym kraju) i majątek ruchomy. Do sytuacji takiej mogą prowadzić postanowienia umów bilateralnych zawartych przez Polskę z krajem pochodzenia spadkodawcy12. Może ona być także skutkiem zastosowania instytucji odesłania (art. 4 PrPrywM). Do najbardziej znaczących przypadków tej drugiej kategorii należą sprawy spadkowe po obywatelach krajów systemu common law, których normy kolizyjne zazwyczaj oparte są na podziale na spadek ruchomy (succession to movables) dziedziczony wedle prawa wyznaczonego przez domicyl spadkodawcy i spadek nieruchomy (succession to immovables) dziedziczony wedle prawa miejsca położenia. Nieruchomość spadkowa położona w Polsce dziedziczona jest wskutek odesłania wedle prawa polskiego.
Rozszczepienie statutu spadkowego znajduje odbicie w sentencji postanowienia, gdyż konieczne jest zawarcie odrębnych punktów stwierdzających nabycie spadku co do każdej z części spadku poddanych odrębnym porządkom dziedziczenia. Krąg spadkobierców może być przy tym tożsamy (por. wzór 2). Sytuacja przypomina stwierdzanie nabycia spadku z zastosowaniem specjalnego trybu dziedziczenia gospodarstw rolnych.
[/hidepost]