Redakcja postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w sprawie z elementem transgranicznym
[hidepost=1]
3. Podstawa dziedziczenia
Sentencja postanowienia zawierać musi, jak wspomniano, wskazanie na ustawową lub testamentową podstawę dziedziczenia.
W wypadku dziedziczenia ustawowego za wystarczające uważam zamieszczenie wzmianki o nabyciu spadku z ustawy. W sentencji postanowienia nie jest konieczne określanie konkretnej normy obcej ustawy będącej podstawą dziedziczenia. Informacje tego rodzaju zawarte są w uzasadnieniu postanowienia.
Wynik osiągnięty na gruncie obcego prawa spadkowego może w sytuacjach wyjątkowych wymagać korekty ze względu na sprzeczność z polskim porządkiem prawnym (art. 6 PrPrywM), np. prawa spadkobierców ustawowych zróżnicowane są ze względu na przynależność religijną lub płeć, co prowadzi do dyskryminacji spadkobierców w konkretnej sprawie. W takiej sytuacji podstawę dziedziczenia stanowi ustawa przy uwzględnieniu art. 6 PrPrywM13. Sentencja wskazywała będzie na nabycie spadku „przy zastosowaniu prawa X na podstawie ustawy przy uwzględnieniu art. 6 ustawy z 12.11.1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe”. Podstawą nabycia jest bowiem obca ustawa, tyle że skutek prawny przez nią przewidywany podlega zmodyfikowaniu ze względu na podstawowe zasady porządku prawnego RP.
W wypadku dziedziczenia, którego podstawą jest czynność prawna na wypadek śmierci, sukcesja oparta może być o testament, którego forma nie jest znana prawu polskiemu (np. testament wspólny14) lub innego rodzaju czynność na wypadek śmierci (np. umowę dziedziczenia).
4. Nieznane prawu polskiemu instytucje prawne związane z dziedziczeniem
W sprawie spadkowej, w której dziedziczenie oparte jest o prawo obce, sąd spadku może być konfrontowany z instytucjami prawnymi nieznanymi prawu polskiemu lub znacznymi systemowymi różnicami w uregulowaniu sukcesji spadkowej. Teoretycznie możliwe byłoby odesłanie w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku do obcej konstrukcji prawnej, np. wskazanie, że spadkobierca jest spadkobiercą uprzednim w rozumieniu § 2100 BGBczy residuary legacy w rozumieniu prawa angielskiego. Potrzeba taka pojawiałaby się jednak w wypadku instytucji obcego prawa spadkowego na tyle odmiennych od polskich uregulowań spadkowych, że ich bezpośrednie włączenie do obrotu prawnego w Polsce prowadziłoby zazwyczaj do konfliktu z zasadą ograniczonego katalogu praw rzeczowych. Stosując prawo obce sąd spadku powinien dlatego posługiwać się rodzimym aparatem pojęciowym15 zaznaczając jednocześnie, jak wspomniano, że podstawą sukcesji jest obce prawo spadkowe. Oczywiście wiąże się to z dokonywaniem tzw. zabiegu dostosowania, gdyż wiele instytucji prawa polskiego będzie jedynie zbliżonych do instytucji prawa obcego znajdujących zastosowanie.
Można by sobie co prawda wyobrazić sytuację, w której o sposobie dostosowania orzekałby np. sąd wieczystoksięgowy na etapie wpisu spadkobiercy do księgi wieczystej. Abstrahując od problemu przyjętego w polskim systemie prawnym zakresu orzekania sądów wieczystoksięgowych, dostosowania dokonuje jednak dlatego sąd spadku, aby w możliwie najlepszy sposób połączyć regulacje obcego prawa spadkowego, którego założenia powinny zostać w ramach dostosowania uwzględnione i urzeczywistnione w najszerszym możliwym zakresie, z systemem własnego prawa rzeczowego (czy krajowymi uregulowaniami dotyczącymi osób prawnych i ich rejestracji). Dokonując dostosowania sąd spadku nie ogranicza się do określonego składnika majątku spadkowego, ale zachowuje szerszą perspektywę i traktuje stosunki spadkowe całościowo16.
Na styku z obcym prawem spadkowym nie należy tracić z oczu następującej ogólnej reguły: postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku legitymować ma spadkobiercę lub osobę, której sytuacja prawna zbliżona jest do spadkobiercy w rozumieniu prawa polskiego. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie są uwzględniane takie obce stany prawne z zakresu spadkobrania, których ewentualne polskie odpowiedniki nie są przedmiotem zainteresowania sądu spadku w postępowaniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Poniżej przeanalizowane zostaną wybrane problemy pojawiające się przy stosowaniu obcego prawa spadkowego, których rozwiązanie ma znaczenie dla brzmienia sentencji postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
W systemach prawnych opartych na zasadzie rezerwy uprawniony nabywa zazwyczaj określoną część spadku jako spadkobierca konieczny i podlega tym samym uwzględnieniu w polskim postanowieniu jako spadkobierca17. Bez znaczenia są natomiast rozrządzenia działowe o skutku rzeczowym, przysługujące małżonkowi spadkodawcy roszczenie o ustanowienie użytkowania na części majątku spadkowego lub określonych przedmiotach wchodzących w skład spadku lub podobne konstrukcje o skutku rzeczowym. Bez znaczenia są także zapisy o skutku rzeczowym (legaty windykacyjne) przy czym reguły, wedle których następuje rozgraniczenie między ustanowieniem spadkobiercą a ustanowieniem zapisobiercą zawiera statut spadkowy18. W literaturze niemieckiej podkreśla się jednak, że w drodze wyjątku pozycja prawna zapisobiercy uprawnionego z tytułu zapisu rzeczowego na gruncie prawa obcego może pełnić rolę funkcjonalnie zbliżoną do ustanowienia spadkobiercą. Ze względu na odpowiedzialność za długi spadkowe wymienia się w tym kontekście instytucje legs universel i legs à titre universel w prawie francuskim (art. 1003, 1010 fr. Code civil), belgijskim (art. 1003 i n. belg. Code civil) i luksemburskim, których ujawnia się w niemieckich orzeczeniach o stwierdzeniu nabycia spadku (Erbschein) jako spadkobierców19.
[/hidepost]