Redakcja postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w sprawie z elementem transgranicznym
[hidepost=1]
Sporych trudności przysparza przełożenie kategorii pojęciowych prawa spadkowego krajów systemu common law na grunt prawa polskiego. W systemach tych nie zachodzi bowiem sukcesja generalna z mocy prawa. Majątek spadkowy nabywany jest przez tzw. personal representative, którym jest wskazany w testamencie wykonawca (executor) lub administrator ustanowiony przez sąd (administrator). Osoba taka staje się legal owner. Jej rola ograniczona jest jednak do tymczasowego zarządu spadkiem, którego celem jest m.in. spłata długów spadkowych, za które nie odpowiadają końcowi beneficjenci. W drugiej kolejności personal representative przenosi majątek spadkowy na beneficjentów ustawowych lub testamentowych. Ponadto, prawo spadkowe krajów common law nie zna sztywnego podziału na spadkobierców i zapisobierców, a beneficjenci posiadają różnego rodzaju roszczenia względem personal representative o wydanie określonych przedmiotów majątkowych, części spadku lub o zapłatę. Kategorie beneficjentów są, zwłaszcza w wypadku beneficjentów testamentowych, dość zróżnicowane20 i z trudnością da się je dopasować do siatki pojęciowej polskiego prawa spadkowego.
Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku uwzględniony powinien zostać beneficjent, a nie personal representative, choć ten ostatni nabywa spadek ze skutkiem rzeczowym21. Taki sposób dostosowania jest zasadny, jeśli weźmie się pod uwagę, że beneficjent uzyskuje przysporzenie w kategoriach gospodarczych, podczas gdy personal representative zbliżony jest funkcjonalnie raczej do instytucji wykonawcy testamentu22.
Większe trudności rodzi natomiast odmienność form prawnych, w jakich dokonuje się przysporzenie na rzecz beneficjenta. Wydaje się, że dokładnej analizie na gruncie konkretnego porządku prawnego powinna być poddana sytuacja prawna beneficjenta otrzymującego przysporzenie pod określonym tytułem. Taka pogłębiona analiza treści prawa obcego jest etapem procesu dostosowania, który zarezerwowany jest dla sądu spadku23. Niedopuszczalne jest, by o sposobie dostosowania decydował de facto tłumacz posługując się w ramach przekładu testamentu czy tekstu obcej ustawy wybranym określeniem polskiego języka prawnego (spadkobierca, zapisobierca itd.). Celem jest ustalenie, czy sytuacja prawna konkretnego beneficjenta uzasadnia uznanie go za spadkobiercę w rozumieniu prawa polskiego, tj. czy przeznaczona została mu mocą ustawy lub testamentu całość lub część majątku spadkowego pozostała po wykonaniu ewentualnych rozrządzeń testamentowych i spłacie długów spadkowych dotyczących konkretnych przedmiotów majątkowych24. W doktrynie niemieckiej za odpowiadające ustanowieniu spadkobiercą testamentowym uznaje się posłużenie się przez spadkodawcę konstrukcją residuary legatee25. Legatariusza uprawnionego z tytułu specific legacy uznaje się zazwyczaj za zapisobiercę, chyba, że w przypadku rozszczepienia statutu spadkowego legat ogranicza się do majątku nieruchomego położonego na kontynencie europejskim, co umożliwia uznanie takiego legatariusza za spadkobiercę co do masy spadkowej położonej w danym kraju26.
Wcale nierzadkie jest występowanie w polskiej praktyce sądowej konstrukcji podstawienia powierniczego znanej np. w niemieckim prawie spadkowym. Pojawia się wtedy pytanie o sposób dostosowania podstawienia powierniczego do wymogów prawa polskiego. Dostosowanie takie jest konieczne, gdyż dziedziczenie powiernicze, zwłaszcza dziedziczenie nieruchomości, jest nie do połączenia z zasadą numerus clausus praw rzeczowych. Z obserwacji polsko-niemieckiego obrotu prawnego wynika, że polskie sądy spadku za spadkobiercę uwzględnianego w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku uznają spadkobiercę uprzedniego, tj. podstawionego powierniczo (Vorerbe).
Praktyka taka jest prawidłowa na gruncie niemieckiego podstawienia powierniczego, w wypadku którego zastrzeżenie podstawienia staje się zgodnie z § 2109 BGB, co do zasady, bezskuteczne, jeśli nie dochodzi do dziedziczenia przez spadkobiercę następczego (Nacherbe) przed upływem 30 lat od otwarcia spadku. Spadkobierca uprzedni staje się w takiej sytuacji „spadkobiercą pełnym”, uwolnionym od ograniczeń związanych z podstawieniem powierniczym. Konstrukcja taka uzasadnia uznanie niemieckiego spadkobiercy uprzedniego za spadkobiercę w polskim postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Sprawa wyglądać może inaczej przy odmiennie skonstruowanym podstawieniu powierniczym. Dostosowanie konstrukcji podstawienia powierniczego przez uznanie spadkobiercy uprzedniego za „pełnego spadkobiercę” dotyczy przy tym jedynie skutku rzeczowego i nie znosi ograniczeń, którym ten spadkobierca podlega zgodnie ze statutem spadkowym (np. dotyczących zbywania nieruchomości spadkowej). Ograniczenia te przybierają jednak charakter zobowiązaniowy i egzekwowane muszą być w razie konieczności w odrębnym postępowaniu.
Zgodnie z § 145 ust. 2 RegUrzSPR, ujawnieniu w sentencji postanowienia podlega fakt dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza. W wypadku dziedziczenia na podstawie prawa obcego analogicznie będą podlegać ujawnieniu zachodzące w konkretnym wypadku ograniczenia odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Chodzi przy tym wyłącznie o zasady odpowiedzialności odbiegające od zasad ustawowych przewidzianych przez prawo spadkowe znajdujące zastosowanie w sprawie. Mogą one być skutkiem złożenia przez spadkobiercę oświadczenia, przeprowadzenia określonego postępowania lub dokonania określonych czynności procesowych. Relewantne dla treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku są jednak wyłącznie ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy obowiązujące ex tunc od dnia otwarcia spadku. Chodzi przy tym tylko o ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy wynikające z prawa spadkowego, a nie przewidziane ewentualnie np. przez prawo upadłościowe. Odmiennie niż ma to miejsce w wypadku obcych instytucji prawa spadkowego związanych z nabyciem własności majątku spadkowego nie uważam za niezbędne dokonywanie w tej kwestii zabiegu dostosowania, o ile znajdą się odmienne od dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza27 instytucje obce spełniające powyższe warunki.
[/hidepost]