Redakcja postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w sprawie z elementem transgranicznym
[hidepost=1]
16 Potrzeba powierzenia kontroli nad sposobem dostosowania obcych konstrukcji prawa spadkowego do realiów rodzimego prawa rzeczowego lokalnemu sądowi spadku stanowi zresztą współcześnie główny stricte merytoryczny, a nie odwołujący się do płaszczyzny polityki prawa, argument przemawiający za zastrzeganiem dla własnych sądów wyłącznej jurysdykcji krajowej w sprawach spadkowych w zakresie dotyczącym nieruchomości położonych w kraju (art. 11102 KPC). Trudno zatem kompetencję do orzekania o sposobie dostosowania delegować na sądy inne niż sąd spadku.
17 Tak również G. Kegel, K. Schurig, Internationales Privatrecht, Monachium 2004, § 21 IV 4, s. 1023. Problemy procesowe pojawiać mogą się wtedy, gdy nabycie udziału w spadku przez spadkobiercę koniecznego związane jest z wymogiem złożenia określonego oświadczenia lub przeprowadzenia określonego postępowania, w którym zredukowane zostają przez sąd rozrządzenia testamentowe naruszające prawo rezerwy (w doktrynie niemieckiej proponuje się wtedy m.in.: każdorazowe uwzględnienie spadkobierców koniecznych, nieuwzględnienie spadkobierców koniecznych w postanowieniu po upływie wyznaczonego im wcześniej terminu do dokonania wymaganej czynności, zawieszenie postępowania lub oddalenie wniosku). Szerzej: G. Schotten, C. Schmellenkamp, Das Internationale Privatrecht in der notariellen Praxis, Monachium 2007, nb. 346. Na temat uregulowań systemu rezerwy zob. P. Księżak, Zachowek w polskim prawie spadkowym, Warszawa 2010, s. 30 i n.
18 Odmiennie kwestia ta może wyglądać, jeśli w ramach ewentualnego wprowadzenia instytucji zapisu o skutku rzeczowym do polskiego systemu prawnego ustawodawca zdecyduje w przyszłości o uwzględnianiu osoby uprawnionego z tytułu takiego zapisu w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku.
19 H. Dörner [w:] op. cit., art. 25 EGBGB, nb. 888; R. Birk [w:] Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch. Band 10. Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche (Art. 1–46). Internationales Privatrecht, Monachium 2006, art. 25 EGBGB, nb. 340; J. Mayer [w:] op. cit., § 2369 BGB, nb. 28 i cytowane tam orzecznictwo. W polskiej literaturze podobnie K. Osajda, Ustanowienie spadkobiercy w systemach prawnych common law i civil law, Warszawa 2009, s. 47 i n.
20 Szerzej kategorie beneficjentów testamentowych omawia K. Osajda, op. cit., s. 112 i n.
21 H. Dörner [w:] op. cit., art. 25 i n. EGBGB, nb. 893; R. Birk [w:] op. cit., art. 26 EGBGB, nb. 337; J. Mayer [w:] op. cit., § 2369 BGB, nb. 33; F. Odersky [w:] Erbrecht in Europa, pod red. R. Süß, Angelbachtal 2008, rozdz. dot. prawa brytyjskiego, nb. 110, s. 757.
22 Abstrahuję przy tym od możliwości ustanowienia personal representative beneficjenta lub jednego z beneficjentów. W postanowieniu podlega w każdym razie uwzględnieniu osoba, która zostaje beneficjentem ze względu na ten właśnie status.
23 Wskazane jest w takiej sytuacji posiłkowanie się opinią biegłego z zakresu prawa obcego (art. 1143 § 3 KPC). Por. M. Margoński, Metodyka ustalania treści obcego prawa spadkowego, PS Nr 6/2009, s. 73 i n.
24 D. Henrich, rozdział dotyczący prawa brytyjskiego, nb. 91 [w:] M. Ferid, K. Firsching, H. Dörner, R. Hausmann (red.), Internationales Erbrecht. Quellensammlung mit systematischer Darstellung des materiellen Erbrechts sowie des Kollisionsrecht der wichtigsten Staaten, Monachium 2010 (zbiór stale aktualizowany).
25 F. Odersky [w:] op. cit., nb. 111, s. 758; K. Firsching, H.J. Heusler, rozdział dotyczący prawa amerykańskiego, nb. 62 h [w:] M. Ferid, K. Firsching, H. Dörner, R. Hausmann (red.), Internationales Erbrecht…, op. cit.; L. Raape, Internationales Privatrecht, Berlin-Frankfurt nad Menem, 1961, § 39 III 2, s. 449; Podobnie: K. Osajda (op. cit., s. 116) uznający, że legatariusz uprawniony z tytułu residuary legacy może najbardziej przypominać spadkobiercę z systemu civil law.
26 F. Odersky [w:] op. cit., nb. 115, s. 760; krytycznie wobec takiego zabiegu G. Hohloch, Gleichlaufzuständigkeit und Testamentsauslegung bei Nachlassspaltung, „Zeitschrift für Erbrecht und Vermögensnachfolge” 1997, s. 469 (473).
27 Dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza znane jest np. w prawie włoskim (accettazione con beneficio di inventario). Ograniczenie odpowiedzialności następuje przy tym ex tunc (art. 459 Codice Civile).
28 Por. uchwała SN z 2.4.1982 r., III CZP 8/82, OSNC Nr 10/1982, poz. 142.
29 Omówienie zagadnienia jurysdykcji krajowej w sprawach spadkowych wykracza poza ramy niniejszego opracowania. Dla przejrzystości dalszych wywodów istotne jest dodanie, że stoję na stanowisku, iż jurysdykcja krajowa oparta o którykolwiek z równorzędnych łączników wymienionych w art. 1108 KPC rozciąga się na całość majątku spadkowego. Tak wprost wyłącznie w stosunku do jurysdykcji krajowej w sprawach spadkowych po obywatelach polskich: J. Ciszewski [w:] T. Ereciński, J. Ciszewski, K. Weitz, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. T. 5, Warszawa 2009, art. 1108 KPC, nb. 7. Co do równorzędności łączników z art. 1108 KPC: M.P. Wójcik, Komentarz bieżący do art. 1108 Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. 64.43.296),
LEX/el. 2009, art. 1108 KPC, nb. 1.
30 Tak umowy bilateralne z Austrią, Białorusią, Bułgarią, Czechosłowacją, Estonią, b. Jugosławią, KRLD, Kubą, Litwą, Łotwą, Rosją, Rumunią, Ukrainą, Węgrami i Wietnamem. Szerzej: J. Ciszewski [w:] op. cit., art. 1109 KPC, nb. 51. Dodania wymaga, że na gruncie uregulowań kodeksowych nie sposób obecnie przyjąć, iż polskim sądom spadku nie przysługuje jurysdykcja krajowa co do nieruchomości położonych za granicą. Nie podzielam poglądów wyrażonych w ww. komentarzu, jakoby mimo uchylenia art. 1102 § 2 KPC w brzmieniu sprzed reformy międzynarodowego postępowania cywilnego przeprowadzonej 1.7.2009 r. jurysdykcja krajowa w stosunku do nieruchomości położonych za granicą ograniczana była przez zasadę terytorialności (tak: T. Ereciński [w:] T. Ereciński, J. Ciszewski, K. Weitz, Kodeks…, op. cit., art. 1099 KPC, nb. 3) lub niepisaną zasadę jurysdykcji krajowej wyłączonej (tak J. Ciszewski [w:] op. cit., art. 11101 KPC, nb. 6; art. 1108 KPC, nb. 8, 28). Żadne zuzasadnień pozaustawowego ograniczenia jurysdykcji krajowej nie jest przekonujące. Publicznoprawne władztwo państw obcych nad własnym terytorium nie jest bowiem w żaden sposób ograniczane przez prywatnoprawne stosunki majątkowe wynikające z dziedziczenia (podobnie K. Weitz, Jurysdykcja krajowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005, s. 193), a o uznaniu polskiego orzeczenia państwo miejsca położenia nieruchomości decyduje samodzielnie. Otwartość lokalnego rynku nieruchomości jest kwestią z zakresu polityki prawa, która przez wiele krajów postrzegana jest w sposób fundamentalnie różny od przyjętego w Polsce. Za niewłaściwe uważam dlatego forsowanie polskiej wizji jurysdykcji krajowej wyłącznej w zakresie dotyczącym nieruchomości przez jej dorozumiane lustrzane zastosowanie w stosunku do innych państw bez wyraźnej podstawy prawnej.
[/hidepost]