Rozpoznanie wniosku obrońcy z urzędu o zasądzenie wynagrodzenia w postępowaniu odwoławczym i kasacyjnym – glosa
[hidepost=1]
Zasady zasądzenia wynagrodzenia obrońcy z urzędu według KPK i w praktyce orzeczniczej
Rozpatrując powyższy wniosek SN podjął komentowane rozstrzygnięcie. W jego uzasadnieniu wskazał, że z art. 626 § 1 KPK wynika, iż sąd rozstrzyga w przedmiocie kosztów procesu w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. Takim orzeczeniem nie jest wydany w niniejszej sprawie wyrok uchylający i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania. Dlatego też w tym wyroku SN nie rozstrzygnął wniosku obrońcy zawartego w kasacji o zasądzenie kosztów obrony z urzędu w postępowaniu kasacyjnym, pozostawiając kwestię przyznania wynagrodzenia za sporządzenie i wniesienie kasacji sądowi, przed którym obrońca dokonał tej czynności procesowej.
Wydawać by się mogło, że powyższej argumentacji nie można nic zarzucić. Regulacja dotycząca kosztów procesu jest jednoznaczna i nie wywołuje wątpliwości. Zgodnie z art. 616 § 1 KPK, do kosztów procesu należą koszty sądowe, które w myśl art. 616 § 2 pkt 2 KPK obejmują m.in. wydatki poniesione przez Skarb Państwa od chwili wszczęcia postępowania, do których należą, stosownie do art. 618 § 1 pkt 11 KPK, także wypłaty dokonane z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez adwokatów. Z kolei w myśl art. 626 § 1 KPK dopiero w orzeczeniu kończącym postępowania w sprawie zapada rozstrzygnięcie kto, w jakiej części oraz zakresie ponosi koszty procesu. O tym, że obowiązek orzekania przez sąd o kosztach procesu jest ściśle związany z wydaniem orzeczenia co do istoty sprawy lub umarzającego postępowanie, przekonuje dodatkowo unormowanie zawarte w art. 627 KPK, który przewiduje, że od skazanego sąd zasądza koszty sądowe na rzecz Skarbu Państwa oraz wydatki na rzecz oskarżyciela posiłkowego. Podobnie art. 632 KPK uzależnia obciążenie kosztami procesu bądź to Skarb Państwa, bądź oskarżyciela prywatnego lub inną stronę, w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania. W świetle powyższego widać zatem, że ustawa przewiduje możliwość zasądzenia wynagrodzenia obrońcy z urzędu tylko w przypadku, gdy zapadają ściśle określone rodzaje orzeczeń, tj. wyrok skazujący, uniewinniający lub umarzający postępowanie, względnie wyrok sądu odwoławczego utrzymujący w mocy zaskarżony wyrok (art. 634 KPK). Z uwagi na powyższe nie ma podstaw do rozstrzygania o tym, kto ponosi koszty procesu, jeżeli sąd II instancji wydaje wyrok uchylający i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania sądowi niższej instancji.
Oczywiste jest też, że wyrok uchylający zaskarżone orzeczenie i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania sądowi niższej instancji nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w rozumieniu art. 626 § 1 KPK. Orzeczeniem takim jest bowiem wyłącznie każdy wyrok o treści materialnej, a więc rozstrzygający sprawę co do jej istoty, przede wszystkim o winie oskarżonego (skazujący, uniewinniający), będzie nim również wyrok umarzający postępowanie (z uwagi na okoliczności wyłączające ściganie lub ze względu na dane przemawiające za warunkowym umorzeniem postępowania), a także każde postanowienie stwierdzające o niedopuszczalności dalszego postępowania w określonej sprawie, wydane w oparciu o art. 17 § 1 KPK. Orzeczeniem kończącym postępowanie będzie zatem każde orzeczenie rozstrzygające, choćby nieprawomocnie, o przedmiocie procesu lub o jego niedopuszczalności. Nie będzie natomiast wyrok wydany w postępowaniu odwoławczym na skutek wniesienia środka odwoławczego, który uchyla zaskarżony wyrok sądu a quo i przekazuje sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania. In concreto dochodzi bowiem jedynie do stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie, właśnie jako kończące postępowanie, nie może zostać utrzymany, natomiast sprawa wymaga ponownego osądzenia co do istoty „od początku” w granicach zakreślonych przez sąd ad quem na podstawie art. 437 i art. 442 § 1 KPK). W dawniejszej literaturze takie wyroki określano jako swoiście incydentalne, „wpadkowe”1.
Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęto2, że o ile w wypadku, gdy w sprawie występuje od początku do końca ten sam obrońca z urzędu, potrzeba zasądzenia należnych mu od Skarbu Państwa opłat z tytułu jego udziału w sprawie nie występuje, o tyle potrzeba taka rysuje się wówczas, gdy obrońca z urzędu zostaje wyznaczony tylko do spełnienia określonej czynności, i którego dalsze czynności ustaną nie tylko po wydaniu przez sąd orzeczenia kończącego w ogóle postępowanie, ale także wtedy, gdy sąd wyda orzeczenie kończące postępowanie tylko w danej instancji, np. uchyli zaskarżony wyrok i przekaże sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji, albo wyda uchwałę zawierającą odpowiedź na pytanie prawne. W takich bowiem wypadkach wyznaczony do wykonania określonych czynności procesowych obrońca z urzędu nie zetknie się już więcej ze sprawą, a jego sytuacja z punktu widzenia należności zbliżona będzie do sytuacji biegłego, gdyż za wykonaną pracę należeć się mu będzie stosowna opłata, niezależnie od dalszego toku postępowania. W postanowieniu z 19.5.1983 r.3 SN zajął stanowisko, zgodnie z którym w wyroku sądu odwoławczego, uchylającym zaskarżony wyrok sądu I instancji z przekazaniem sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, należy zasądzić od Skarbu Państwa określoną kwotę tytułem opłaty za obronę z urzędu, o ile obrońca złoży oświadczenie, że nie został opłacony za udzielenie tej pomocy prawnej oraz jeżeli złoży wniosek o zasądzenie opłaty za obronę z urzędu, choćby miało zapaść orzeczenie niekończące postępowanie, ponieważ nie wystąpi on w tym charakterze w dalszym toku postępowania. Tak też SA w Krakowie w wyroku z 1.7.2009 r.4, w którym wskazał, że przekazując sprawę do ponownego rozpoznania w I instancji po uchyleniu zaskarżonego wyroku sąd apelacyjny ustala wynagrodzenie za obronę z urzędu jedynie wtedy, gdy zadanie adwokata kończy się defi nitywnie wskutek orzeczenia sądu. W pozostałych przypadkach zasądzenie stosownego honorarium obrońcy także za instancję odwoławczą jest rzeczą sądu okręgowego. Kierując się powyższym, należy zatem wskazać, że w sytuacji gdy obrońca z urzędu wyznaczony zostanie np. w toku postępowania odwoławczego do spełnienia określonej czynności poza siedzibą dotychczasowego obrońcy (art. 84 § 2 zd. 2 KPK), do zbadania podstaw wniesienia kasacji, czy też wznowienia postępowania, to sąd będzie miał obowiązek zasądzenia od Skarbu Państwa na rzecz tego obrońcy wynagrodzenia za wykonanie czynności, do jakiej został wyznaczony, choćby nie zapadło orzeczenie defi nitywnie kończące postępowanie5.
[/hidepost]