Rozpoznanie wniosku obrońcy z urzędu o zasądzenie wynagrodzenia w postępowaniu odwoławczym i kasacyjnym – glosa
[hidepost=1]
Stanowisko SN i jego ocena
Odnosząc powyższe uwagi do zarysowanego na wstępie układu procesowego należy zauważyć, że wprawdzie wyrok SN nie kończył postępowania w ogóle, ale stanowił orzeczenie kończące postępowanie w danej instancji. Natomiast adwokat z urzędu został wyznaczony tylko do wykonania określonej czynności w postępowaniu kasacyjnym. Wraz z uchyleniem wyroku i przekazaniem sprawy sądowi I instancji, zakończył on świadczenie swej pracy, a jego sytuacja z punktu widzenia należności pozostawała zbliżona do sytuacji biegłego, gdyż za wykonaną pracę należała mu się stosowna opłata niezależnie od dalszego toku postępowania. Jak się wydaje, nic nie stało zatem na przeszkodzie, by już w wyroku wydawanym przez SN w składzie powiększonym orzec o kosztach, zasądzając na rzecz obrońcy wyznaczonego z urzędu należne mu wynagrodzenie za pomoc prawną świadczoną skazanemu. Za takim rozstrzygnięciem przemawiały zarówno racje formalne, jak i względy słusznościowe nakazujące, by w omawianej sytuacji nie odkładać kwestii przyznania kosztów należnych za obronę z urzędu do czasu ostatecznego zakończenia postępowania, lecz decydować o nich w wypadku wydania orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Nie było zatem potrzeby odwoływania się do konstrukcji przyjętej przez SN w glosowanym postanowieniu, a polegającej na konieczności rozpatrzenia wniosku o zasądzenie wynagrodzenia za udział obrońcy w postępowaniu w stawce wyższej niż minimalna, określonej przepisami rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28.9.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu6. Zajęte stanowisko SN uzasadnił tym, że możliwość podwyższenia stawki minimalnej oznacza, iż konieczne jest, zgodnie z § 2 ust. 1 OpłCzynAdwR, wzięcie pod uwagę niezbędnego nakładu pracy adwokata, a także charakteru sprawy i wkładu pracy adwokata w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Ocenny charakter tych warunków powoduje w konsekwencji, że ustalenia, czy zostały one spełnione do zastosowania stawki wyższej niż minimalna, powinien dokonać sąd, przed którym obrońca występował. Daje to gwarancję prawidłowego zastosowania wskazanych przepisów rozporządzenia.
Trafność powyższego zapatrywania wywołuje mieszane uczucia. Po pierwsze, SN wprowadza przesłankę, której de facto próżno szukać w przepisach KPK, jak i OpłCzynAdwR. Jej interpretacja została wyprowadzona wyłącznie w oparciu o reguły wykładni funkcjonalnej, którą posłużenie się w omawianym przypadku, jak się wydaje, nie było uzasadnione, ani tym bardziej konieczne. Zasadą rozliczania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu jest dokonywanie tego w orzeczeniu kończącym postępowanie, chociażby nieprawomocnym, a więc po zakończeniu pewnego etapu tego postępowania, co wprost wynika z § 14 ust. 1, 2, 4 pkt 1, 5 i 6 OpłCzynAdwR, a także za dokonanie konkretnej, określonej czynności, tak jest np. w sytuacji określonej normą § 14 ust. 3 i 4 pkt 2 OpłCzynAdwR. Okoliczności te były akcentowane przez SN w postanowieniu z 25.1.2006 r.7, w którym wskazano, że sąd ma obowiązek zasądzenia od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy z urzędu wynagrodzenia za wykonanie czynności, do jakiej został wyznaczony. Zobligowany jest do tego przepisami art. 618 § 1 pkt 11 KPK oraz art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze8 i § 14 ust. 4 pkt 2 OpłCzynAdwR, przewidującymi ponoszenie przez Skarb Państwa w myśl szczegółowych zasad, kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, choćby nie zapadło orzeczenie defi nitywnie kończące postępowanie. Wydanie takiego postanowienie stanowi logiczną konsekwencję wcześniej podjętej decyzji o wyznaczeniu skazanemu obrońcy dla wykonania czynności przewidzianej w art. 84 § 3 KPK.
Po drugie, stanowisko SN zawiera, niczym nieuzasadnioną i przyjętą a priori, supozycję, że sąd orzekający ponownie na skutek uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, jest niezdolny do prawidłowej oceny okoliczności wskazanych we wniosku obrońcy wyznaczonego z urzędu, a mających uzasadniać zasądzenie wynagrodzenia w stawce wyższej niż minimalna. Doprawdy trudno dopatrzeć się jakichkolwiek racjonalnych argumentów, które mogłyby uzasadniać powyższe zapatrywanie. Sąd orzekający ponownie, podobnie jak sąd odwoławczy, zasądzając wynagrodzenie adwokata z urzędu, nie czyni tego w sposób dowolny, lecz właśnie w oparciu o treść § 2 ust. 1 OpłCzynAdwR i przy uwzględnieniu wskazanych tam przesłanek, to że mają one charakter ocenny, niczego tutaj nie zmienia. Ponadto, taka decyzja sądu orzekającego ponownie może podlegać kontroli instancyjnej, zgodnie bowiem z art. 626 § 3 KPK na orzeczenie w przedmiocie kosztów służy zażalenie, jeżeli nie wniesiono apelacji, a w razie wniesienia apelacji i zażalenia – zażalenie rozpoznaje sąd odwoławczy łącznie z apelacją.
Reasumując, należy podzielić stanowisko SN, że, co do zasady, dopuszczalne jest rozstrzygnięcie o kosztach także w orzeczeniu niekończącym postępowania w sprawie, rzecz jednak w tym, że w sytuacji w jakiej sąd się wypowiedział, wątpliwe są przesłanki, na których oparto komentowane postanowienie.
1 S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym, Warszawa 1959, s. 222.
2 Wyrok SN z 7.12.1973 r., II KR 151/73, OSNPG Nr 5/1974, poz. 62; postanowienie SN z 1.3.1984 r., VI KZP 50/83, OSNKW Nr 7–8/1984, poz. 84. Należy jednak odnotować, że w piśmiennictwie zgłoszono też stanowisko przeciwne, wskazując, iż brak jest podstaw prawnych do takiego orzekania w orzeczeniu niekończącym postępowania. Wskazywano, że wprawdzie z art. 626 § 1 KPK nie wynika zakaz określania kosztów w innych wypadkach, w szczególności gdy następuje zakończenie pewnego etapu postępowania, ale też ustawa wyraźnie stanowi, jak należy rozwiązać daną sytuację, nie ma więc powodu, by postąpić inaczej (por. F. Prusak, Przegląd orzecznictwa SN z zakresu postępowania karnego, NP Nr 7–8/1985, s. 77.
3 II KR 82/83, Legalis.
4 II AKz 58/09, KZS Nr 7–8/2009, poz. 61.
5 Postanowienie SN z 25.1.2006 r., V KZ 59/05, OSNKW Nr 3/2006, poz. 28.
6 Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.; dalej jako: OpłCzynAdwR.
7 V KZ 59/05, OSNKW Nr 3/2006, poz. 28.
8 T. jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.
[/hidepost]