Sprawiedliwość kary a koncepcja three strikes and you are out
[hidepost=1]
Istota koncepcji three strikes and you are out oraz jej ocena
Jednym z punktów spojrzenia na karę kryminalną w zakresie polityki kryminalnej (criminal policy) w ramach walki z recydywą, dostrzeganym pierwotnie na gruncie północno-amerykańskim, jest teoria three strikes and you are out. Niniejsze rozważania mogą stać się przydatne na gruncie polskim, aby pokazać, jak w pewnych przypadkach nie należy postępować, mając do dyspozycji daleko idące środki represji w postaci polityki karnej. Dodać jednak trzeba, że omawiane zagadnienie dotyczyć będzie jedynie części tych zabiegów polityczno-kryminalnych koncentrujących się na działalności organów państwowych, której celem jest zmniejszanie przestępczości w drodze jak najmniejszego nakładu środków znajdujących się do dyspozycji tych organów.
Można zaryzykować twierdzenie, że niektóre północno-amerykańskie zabiegi, mające na celu walkę z przestępczością z użyciem środków polityki karnej, dadzą się wyjaśnić poprzez pojęcie McDonaldyzacji kary (the McDonaldization of punishment), które ukuł G. Ritzer. Zaproponował on, że McDonaldyzacją, w tym w systemie wymiaru sprawiedliwości, jest proces, w którym zasady tzw. fast-food’ów zaczynają dominować w coraz większej ilości sektorów życia społecznego12. Dodać wypada, że teoretyczne podstawy tego zjawiska opierają się na weberowskiej koncepcji tzw. racjonalności formalnej (formal rationality)13. Teoretyczne rozwiązania tej koncepcji pozwoliły wypracować cztery podstawowe aspekty prawidłowego działania przemysłu typu fast-food (four basic dimensions of the fast-food industry): skuteczność (effinciency), kalkulowanie (calculability), przewidywanie (predictability) oraz kontrolę (control)14. Te aspekty stały się wyznacznikami zjawiska McDonaldyzacji kary, która jest z kolei przejawem zjawiska tzw. nowej penologii (new penology) – kierunku wyrosłego na bazie krytyki systemu resocjalizacji w USA.
Nowa penologia wyłoniła się z krytyki modelu odpowiedzialności karnej, która bazuje na indywidualizacji i skupiła się na zarządzaniu zbiorowościami (management of aggregates) w postaci najgroźniejszych przestępców. Inaczej mówiąc, celem nowej penologii jest dokonanie selekcji i odizolowanie od społeczeństwa tej populacji przestępców, która poprzez swoje właściwości mogłaby, pozostając „na wolności” zaszkodzić w prawidłowym jego funkcjonowaniu.
Najjaskrawszym przykładem nowej penologii jest uchwalona przez Kongres w 1994 r. ustawa Violent Crime Control and Law. Prawo to, znane jako Three Strikes And You Are Out Law albo jako Three Strikes Laws, oparte jest na sztywnych regułach nakazujących skazywanie sprawcy na karę bezwzględnego pozbawienia wolności (w trybie tzw. mandatory sentencing15). „Zgodnie z tą regułą, sprawca przestępstw popełnionych z użyciem przemocy po popełnieniu trzeciego z kolei przestępstwa automatycznie skazywany jest na karę dożywotniego (albo 25 lat – przyp. J.I.) pozbawienia wolności16”.
Moim zdaniem, koncepcja ta, choć wydaje się być skutecznym środkiem do realizacji celów kryminalno-politycznych, to z punktu widzenia omówionej wyżej zasady sprawiedliwości w jej uniwersalnym wymiarze, opartej na proporcjonalności, zasługuje na bezwzględne odrzucenie, a to z co najmniej trzech kardynalnych powodów.
Po pierwsze, koncepcja three strikes and you’re out odrzuca podstawową zasadę prawa karnego, jaką jest zasada indywidualizacji kary. Kara według dyrektywy three strikes and you are out wymierzana jest odpowiednio do winy, rozumianej już jednak nie jako podmiotowa zarzucalność, lecz jako skutek nieprzestrzegania prawa, którego wyrazem jest popełnienie trzeciego podobnego przestępstwa. Kara abstrahuje też od rozmiaru powstałej szkody17. Konsekwencje skazania są zatem o wiele dalej idące niż przy skazaniu zwykłym. „Trzecie uderzenie” stanowi więc zaprzeczenie zasady proporcjonalności.
Po drugie, idea ta powraca do historycznego pojęcia „niebezpiecznej klasy społecznej” (dangerous class), obejmującej w szczególności, jak pisze D. Shichor18, miejską biedotę. Należy zatem przypomnieć, że taki sposób myślenia, mający na celu podział społeczeństwa na klasy, jest znany historii prawa (i nie tylko) i nie doprowadził do niczego dobrego dla człowieka jako osoby i jako jednostki. Kierunek ten niesie bowiem podobieństwo do marksistowskiej koncepcji „lumpenproletariatu”, którego członkowie nie posiadają zdolności przystosowania się do życia w społeczeństwie i zamiast walczyć o swoje prawa i warunki bytowe, stają się jedynie ofiarami klasy pracującej19.
Trzecim powodem, dla którego koncepcja three strikes laws podlega odrzuceniu, jest nieuzasadniony wzrost represyjności prawa karnego w stosunku do niektórych przestępców. Prowadzi to w konsekwencji do niesprawiedliwości karania, skoro niektórzy przestępcy karani są według jednych reguł (sprawiedliwości), zaś pozostali – według innych (działania fast-food’ów).
[/hidepost]