Uposażenie rodzinne przyznawane członkom rodziny zmarłego sędziego
[hidepost]
Postanowienie NSA w Warszawie z 4.3.1999 r.
Półtora miesiąca przed podjęciem przez Sąd Najwyższy przytoczonej wyżej uchwały12, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w postanowieniu z 4.3.1999 r.13 uznał, że uposażenie rodzinne jest szczególną formą renty rodzinnej wypłacanej uprawnionym przez resort sprawiedliwości, a właściwa jednostka organizacyjna resortu sprawiedliwości jest organem rentowym, którego rozstrzygnięcia w tym zakresie podlegają kontroli sądów powszechnych, konkretnie sądów okręgowych – sądów ubezpieczeń społecznych. Z przedstawionym poglądem, który spotkał się z krytyką doktryny14, nie sposób się zgodzić. W pierwszej kolejności należy zauważyć, przywołując uzasadnienie uchwały SN, że uposażenie rodzinne nie jest szczególną formą renty rodzinnej, lecz odrębnym świadczeniem unormowanym w PrUSP
(w momencie wydania postanowienia w PrUSP85, obecnie w PrUSP). Nie jest trafne również stwierdzenie, że jednostki organizacyjne resortu sprawiedliwości są organem rentowym. Ani ustawa, ani rozporządzenie nie przyznaje im takiego statusu. Należy nadmienić, że stosownie do art. 476 § 4 pkt 3 KPC, przez organy rentowe, obok jednostek organizacyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwych do wydawania decyzji w sprawach świadczeń oraz kolejowych jednostek organizacyjnych, rozumie się także wojskowe organy emerytalne oraz organy emerytalne resortów spraw wewnętrznych i sprawiedliwości, a także inne organy wojskowe i organy resortów spraw wewnętrznych i sprawiedliwości, jednak w strukturach wymiaru sprawiedliwości organy rentowe nie zostały powołane15. Wreszcie, sądami właściwymi do rozstrzygania w zakresie uposażenia rodzinnego nie są sądy okręgowe –
– sądy ubezpieczeń społecznych (art. 476 § 2 pkt 1 KPC), lecz sądy pracy, gdyż uposażenie rodzinne jest świadczeniem pochodnym ze stosunku pracy (uposażenia sędziego – jego wynagrodzenia za pracę) (art. 476 § 1 pkt 1 KPC). Uposażenie rodzinne finansowane jest przez budżet państwa, a nie przez Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i nie zależy od składek na ubezpieczenie społeczne. Świadczenie to jest naliczane przez administrację sądu, z którego zmarły sędzia otrzymywał przed śmiercią uposażenie, nie zaś przez jednostki organizacyjne pozostające w systemie ubezpieczeń społecznych.
Wyrok TK z 11.7.2000 r.
Na temat uposażenia rodzinnego wypowiedział się również, w wyroku z 11.7.2000 r.16, Trybunał Konstytucyjny, rozpatrując zgodność art. 782 § 1 i 1a PrUSP85
w brzmieniu nadanym przez art. 152 EmRentyFUSU z art. 180 ust. 3–5 w zw. z art. 178 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Stan prawny, w zakresie uposażenia rodzinnego przysługującego rodzinom sędziów, zmienił się wraz z wejściem w życie z dniem 1.1.1999 r. EmRentyFUSU, która mocą art. 152 znowelizowała art. 782 PrUSP85. W wyniku nowelizacji, w § 1 tego przepisu fragment „uposażenia, które pobierał sędzia w stanie spoczynku” zastąpiono zwrotem „podstawy wymiaru”, dodano też § 3 definiujący „podstawę wymiaru” jako rentę, jaka przysługiwałaby zmarłemu z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, ustalaną według zasad określonych w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. na podstawie art. 62 EmRentyFUSU. Na skutek tej nowelizacji, rodziny wszystkich sędziów włączono do powszechnego systemu emerytalno-rentowego, pomimo zachowania nazwy – „uposażenie rodzinne” – przysługującego im świadczenia. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 152 pkt 1 i 2 EmRentyFUSU nowelizujący art. 782 § 1 i 1a PrUSP85 jest niezgodny z art. 32 ust. 1
oraz z art. 178 ust. 2 w zw. z art. 180
ust. 3–5 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny zaznaczył, że konstytucyjne gwarancje art. 178 ust. 2 w zw. z art. 180 ust. 3–5 Konstytucji wywierają istotny wpływ nie tylko na sytuację sędziów, lecz również na sytuację rodzin zmarłych sędziów i sędziów w stanie spoczynku. Trybunał podkreślił, że w myśl art. 18 Konstytucji, Rzeczpospolita Polska chroni i otacza opieką małżeństwo i rodzinę, a rodzina stanowi jedną całość, także w aspekcie bytowej sytuacji jej członków. Tym samym, skoro sytuacja ta wyznaczana jest przez szczególne uprawnienia sędziego, wynikające z prawa do wynagrodzenia czy też uposażenia w stanie spoczynku, to nie istnieją podstawy, by śmierć jednego z małżonków (rodziców) wprowadzała zmianę w prawnych regułach, określających sytuację pozostałych członków rodziny. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że kwestia ta ma szczególne znaczenie także w aspekcie konstytucyjnie zagwarantowanej niezawisłości sędziowskiej. Zasadniczym celem wprowadzenia odmiennej, korzystniejszej sytuacji płacowej sędziów, było dążenie do zapewnienia stabilności statusu materialnego, pozwalającego na unikanie sprzeniewierzenia się obowiązkowi bezstronności orzekania. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że od 1.1.1998 r. wszyscy sędziowie wyłączeni zostali ostatecznie z powszechnego systemu ubezpieczenia społecznego, a od ich wynagrodzeń właściwe jednostki organizacyjne przestały odprowadzać składki na to ubezpieczenie. Tym samym, państwo przejęło na siebie obowiązek i ciężar zapewnienia sędziom i sędziom w stanie spoczynku oraz ich rodzinom warunków życia, zgodnych z dyspozycją art. 178 ust. 2 Konstytucji. Uzupełniając argumentację Trybunału Konstytucyjnego należy podnieść, że rodzina sędziego,
z uwagi na fakt, iż sędziowie nie odprowadzają składki do otwartych funduszy emerytalnych, nie korzysta z prawa do dziedziczenia potencjalnej składki zgromadzonej w funduszu (art. 131–133 ustawy z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych17). Uposażenie rodzinne może spełniać funkcję odłożonej części wynagrodzenia sędziego przeznaczonej na zapobieżenie spadkowi dochodów członków rodziny po jego śmierci18. Sytuacja finansowa rodziny zmarłego sędziego uległaby poważnemu pogorszeniu w stosunku do okresu sprzed jego śmierci, jeśli po śmierci sędziego uprawniony członek jego rodziny, chcąc otrzymywać
w pełnej wysokości uposażenie rodzinne, musiałby ograniczyć swoje wynagrodzenie poniżej 70% wynagrodzenia przeciętnego.
[/hidepost]