Usprawnienie postępowań w sprawach działowych
[hidepost=1]
41 Por. T. Wiśniewski (op. cit., s. 107), który uznaje, że regulacje upoważniające sąd do dokonywania dyskrecjonalnych ocen stanowią odpowiednie remedium na próby instrumentalnego wykorzystywania (nadużywania) uprawnień procesowych przez strony i ich pełnomocników. O wpływie rozwiązań opartych na dyskrecjonalnej władzy sędziego na przyspieszenie postępowania cywilnego por. także I. Rosenblüth, op. cit., s. 37 i n.; S. Gołąb, op. cit., s. 237.
42 Za sprawą orzecznictwa i doktryny podobna praktyka samoczynnie ukształtowała się w odniesieniu do roszczeń o zwrot nakładów i wydatków z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego z małżonków. Przyjmuje się, że roszczenia te mogą być rozpoznawane w sprawie o podział majątku wspólnego, jeżeli przemawiają za tym względy celowości, pomimo że nie przewiduje tego art. 567 § 1 KPC; por. uzasadnienie do uchwały SN z 16.12.1980 r., III CZP 46/80, OSNCP Nr 11/1981, poz. 206; wyrok SN z 7.6.2002 r., IV CKN 1108/00, OSNC Nr 9/2003, poz. 123; J. Pietrzykowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego…, op. cit., s. 914–915; J. Ignaczewski [w:] Małżeńskie prawo majątkowe. Komentarz, pod red. J. Ignaczewskiego, Warszawa 2008, s. 144; M. Sychowicz [w:] Kodeks rodzinny…, op. cit., s. 276, uw. 39.
43 Por. przyp. 37.
44 Zob. wyżej punkt 1.
45 Por. np. J. Krajewski, Postępowanie nieprocesowe, Toruń 1973, s. 4; A. Miączyński, Specyfika postępowania nieprocesowego [w:]Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci profesora Jerzego Jodłowskiego, Ossolineum 1989, s. 406; A. Świderska, Zasada kontradyktoryjności w postępowaniu nieprocesowym, „Prawo Administracja Zarządzanie” Nr 2/1992, s. 413 i n.
46 Postulat objęcia działem całego spadku i majątku wspólnego (art. 1038 § 1 KC i art. 46 KRO) oraz ustalania przez sąd z urzędu całego składu spadku, czy majątku wspólnego (art. 684 i art. 567 § 3 KPC) ma zresztą w znacznym stopniu charakter idealizacyjny. W praktyce nie istnieje bowiem faktyczna możliwość, ani też ekonomiczna potrzeba, obejmowania podziałem każdego, nawet zupełnie błahego, składnika spadku lub takiego majątku (np. – i to nie są uwagi nie na serio – gry planszowej, czy przetworów w słoikach). Nie wiadomo również, skąd poza twierdzeniami uczestników sąd miałby czerpać wiedzę o pełnym składzie spadku czy majątku wspólnego; por. o tym A. Stempniak, op. cit., s. 194.
47 Por. M. Uliasz, Kontradyktoryjne…, op. cit., s. 59. Natomiast o tym, kiedy w procesie sąd może z urzędu uzupełnić materiał faktyczny sprawy zob. szerzej P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczna wyroku cywilnego, Warszawa 2009, s. 198 i n.
48 W szczególności zmiany wymagałyby przepisy normujące zasady dokonywania przesunięć majątkowych między majątkami osobistymi małżonków i majątkiem wspólnym. Przykładowo na rozważenie zasługuje stanowisko przyjmujące, że nakład czy wydatek z majątku odrębnego (np. z darowizny czy spadku otrzymanego tylko przez jednego z małżonków) na majątek wspólny powinien być w braku odmiennej woli strony traktowany jako przysporzenie pod tytułem darmym. Konsekwencją takiego rozwiązania mogłoby być odpowiedniestosowanie przepisów o darowiźnie do rozliczania tego nakładu. Norma o podobnym celu obowiązywała już w przeszłości (por. art. 49 dekretu z 29.5.1946 r. – Prawo małżeńskie majątkowe, Dz.U. Nr 31, poz. 196).
49 E. Warzocha, op. cit., s. 283–284.
50 Por. S. Madaj, op. cit., s. 64; A. Zieliński, op. cit., s. 122.
51 Zob. Z. Krzemiński, Czy potrzebna jest nowelizacja?, Pal. Nr 1–2/1983, s. 58; A. Dyoniak, op. cit., s. 143.
52 Taką znaczną poprawę przyniosła przykładowo nowelizacja art. 45 § 1 KRO, która usankcjonowała zasadę, że nie podlegają zwrotowi wydatki i nakłady konieczne na przedmioty należące do majątku osobistego, które przynoszą dochód oraz wydatki i nakłady zużyte w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, o ile nie zwiększyły wartości majątku w chwili ustania wspólności.
53 Zob. K. Markiewicz, Właściwość sądu w procesie cywilnym wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych[w:] Ewolucja polskiego postępowania cywilnego…, op. cit., s. 224–225, 235 i 245–246.
54 W literaturze zostało już zauważone, że rozpoznawanie np. spraw o podział majątku wspólnego wymaga od sądu dużego doświadczenia życiowego i znajomości wielu dziedzin życia; por. W. Siedlecki [w:] System prawa procesowego cywilnego. Postępowanie rozpoznawcze przed sądami pierwszej instancji, pod red. Z. Resicha, Ossolineum 1987, s. 696.
55 W ten sposób kwestia ta była uregulowana pod rządem rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t. jedn.: Dz.U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 ze zm.; dalej jako: dKPC), który w art. 10 pkt 2 w pierwotnym brzmieniu przewidywał, że do właściwości rzeczowej sądów grodzkich należały – podlegające wówczas rozpoznaniu także w procesie – sprawy działowe, jeżeli wartość przedmiotu działu nie przekraczała 50 000 zł (zob. też art. 21 dKPC). Do spraw działowych zaliczano natomiast sprawy o dział nieruchomości (por. art. 40 § 1 dKPC) i o działy spadkowe (por. art. 41 § 2 dKPC); zob. szerzej L. Peiper, Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego. T. I, Kraków 1934, s. 59, 97, 144–145 i 148; Ś. Kruszelnicki, Kodeks postępowania cywilnego. Część I. Art. 1–507 z komentarzem,Poznań 1938, s. 33 i 76; M. Allerhand, Uzasadnienie projektu rozdziału kodeksu postępowania niespornego o postępowaniu spadkowym [w:] Komisja Kodyfikacyjna. Podkomisja postępowania niespornego, Warszawa 1939, z. 2, s. 111; orzeczenia SN: z 10.2.1949 r., C 428/48, PiP Nr 6–7/1949, s. 129; z 5.5.1958 r., I CO 9/58, OSNCK Nr 1/1961, poz. 5.
[/hidepost]