Usprawnienie postępowań w sprawach działowych

(inne teksty tego autora)

[hidepost=1]

Sprawy działowe są skomplikowane także przez to, że mogą być rozstrzygane według wielu wariantów. W sprawach tych sąd jest w zasadzie związany wyłącznie zgodnym wnioskiem uczestników co do sposobu podziału majątku (art. 622 § 2 w zw. z art. 687 i art. 567 § 3 KPC). Jeżeli brak podstaw do wydania postanowienia na podstawie takiego wniosku, sąd rozstrzyga sprawę według swego uznania. Podział majątku może wówczas nastąpić przez podział poszczególnych przedmiotów w naturze, przez przyznanie ich uczestnikom albo przez sprzedaż egzekucyjną (art. 211–212 w zw. z art. 1035 KC i art. 46 KRO), przy czym wyraźną preferencję ustawa przyznaje podziałowi majątku w naturze (art. 623 w zw. z art. 688 i art. 567 § 3 KPC). Sam podział w naturze może przebiegać według różnych wersji13, podobnie jak ­podział przez przyznanie poszczególnych przedmiotów uczestnikom. Decyzję co do sposobu podziału sąd powinien podjąć biorąc po rozwagę wszystkie okoliczności i uwzględniając interes społeczno-gospodarczy14. Wymaga to poczynienia niezbędnych ustaleń i zbadania skutków wszystkich możliwych sposobów rozstrzygnięcia sprawy. W wyniku tego poszerza się materiał zbierany w postępowaniu. Trudności w doborze trafnego wariantu podziału majątku są również efektem tego, że zwykle postępowania działowe dotyczą praw uczestników, które w ich życiu pełnią podstawową rolę i zaspokajają ważne dla nich potrzeby. Sposób, w jaki następuje podział tych praw, będzie zatem w przyszłości bezpośrednio oddziaływał na sytuację osobistą i pozycję majątkową uczestników. Mają oni zatem żywotny cel w tym, aby rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło zgodnie z ich indywidualnym interesem. Prowadzi to nieuchronnie do konfliktu z interesami innych uczestników, które również podlegają takiej samej ochronie. W tej sytuacji sąd musi dołożyć dodatkowych starań, aby umiejętnie i odpowiedzialnie zrównoważyć racje wszystkich zainteresowanych, co jest bardzo czasochłonne.

W praktyce do komplikacji w sprawach działowych prowadzi także wykonywanie przez sąd obowiązku dokonywania ustaleń co do wartości przedmiotów, które ulegają podziałowi15 (art. 619 § 1 i argument z art. 623 KPC), jak i co do składu spadku oraz małżeńskiego majątku wspólnego (art. 684 i art. 567 § 3 KPC). Dział dokonywany przez sąd ma bowiem obejmować, co do zasady, cały spadek bądź cały majątek wspólny (art. 1038 § 1 KC także w zw. z art. 46 KRO). Opierając się na samym brzmieniu tych przepisów, można bronić tezy, że wyrażają one jedynie obowiązek ustalenia w orzeczeniu sądowym składu i wartości majątku ulegającego podziałowi niezależnie od wniosków stron, a więc wprowadzają odstępstwo od zasady dyspozycyjności16. Za w pełni ugruntowane należy jednak uznać stanowisko przeciwne, zgodnie z którym powołane regulacje świadczą również o ograniczeniu oddziaływania zasady kontradyktoryjności w postępowaniach działowych17. Widzi się w nich zatem podstawę do nałożenia na sąd obowiązku dokonywania z urzędu ustaleń co do składu i wartości majątku ulegającego podziałowi bez względu na inicjatywę dowodową uczestników18. Pogląd ten został ostatnio wyraźnie przypomniany w uchwale SN z 21.2.2008 r.19. Regulacje, które przenoszą na sąd procesową odpowiedzialność za poszukiwanie faktów i dowodów potrzebnych do wydania rozstrzygnięcia, w sposób naturalny przyczyniają się do osłabienia na tym polu aktywności osób zainteresowanych, które biorą udział w sprawie. Niesie to za sobą destrukcyjne skutki dla szybkości postępowania20.

Istotne znaczenie dla oceny skomplikowania spraw działowych ma również to, że normy prawne, które należy stosować przy ich rozpoznawaniu, zaliczają się do kategorii tzw. „trudnego prawa”21. Prawo można uznać za trudne, jeżeli na jego gruncie osiągane są niejednolite rezultaty wykładni w orzecznictwie sądowym lub też w literaturze przedmiotu, bądź gdy prawo to jest w istotnym stopniu współkształtowane przez to orzecznictwo i poglądy doktryny. Sytuacje takie dość często występują przy rozstrzyganiu spraw działowych, zarówno w związku ze stosowaniem prawa materialnego, jak i prawa procesowego.

[/hidepost]