Usprawnienie postępowań w sprawach działowych
[hidepost=1]
3) Refleksji wymaga również kwestia, czy możliwa jest zmiana regulacji obowiązujących w postępowaniach działowych w takim kierunku, by ograniczyć negatywne konsekwencje zasady kompleksowości, a jednocześnie uniknąć niebezpieczeństwa stworzenia konstrukcji, która ograniczałaby sąd w wydaniu trafnego rozstrzygnięcia i zmuszała strony do multiplikowania postępowań w celu ochrony swych praw.
Rozważania te należy przede wszystkim rozpocząć od odpowiedzi na pytanie o model sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Model ten powinien być uzupełniany, chociażby domyślnie, o zasadę zaufania do sądu. Zasada ta obejmuje także założenie, że sąd przy prowadzeniu postępowania dąży, w granicach prawa i na tyle, na ile to możliwe w okolicznościach konkretnej sprawy, do rzetelnego i jednocześnie szybkiego jej osądzenia. W następstwie tego możliwe staje się oddanie części decyzji, co do toku postępowania, dyskrecjonalnej władzy sędziego. Jest to bardzo słuszne podejście. W innym bowiem wypadku może dojść do zaburzenia ochronnej funkcji postępowania cywilnego40.
W związku z tym można więc zaproponować zastąpienie automatycznej kumulacji spraw i roszczeń w postępowaniach działowych konstrukcją opartą na dyskrecjonalnej władzy sędziego. Wydaje się, że dobrym rozwiązaniem byłoby pozostawienie sądowi prowadzącemu sprawę działową decyzji, czy w konkretnym postępowaniu dla osiągnięcia trafnego rozstrzygnięcia i jednocześnie zachowania zasady rozpoznania sprawy w rozsądnym czasie, właściwe jest włączanie do niej roszczeń jedynie powiązanych z głównym przedmiotem postępowania, a jeśli tak, to w jakim zakresie. To sąd rozstrzygający sprawę najpełniej jest w stanie ocenić, czy włączenie do postępowania roszczeń ubocznych, umożliwi wydanie trafniejszego orzeczenia co do podziału składników majątku. Będzie też mógł stwierdzić, czy zgłoszenie tych roszczeń ze względu na ich charakter i okoliczności faktyczne, które są konieczne do wyjaśnienia, istotnie wpłynie na przedłużenie postępowania działowego. W konsekwencji więc zainteresowani zachowają możliwość przedstawiania w toku sprawy roszczeń ubocznych, a od decyzji sądu zależeć będzie jedynie, czy rozpozna je w postępowaniu działowym, czy też wyłączy do odrębnego postępowania. Dzięki temu sąd uzyska skuteczny instrument oddziaływania na to, by bieg postępowania działowego był, na ile to tylko możliwe, sprawny. Uczestnicy postępowania będą przy tym mieli świadomość, że zgłaszanie roszczeń ubocznych nie zahamuje toku postępowania o dział i podejmując decyzję co do wystąpienia z takim żądaniem zmuszeni zostaną do uwzględnienia tej okoliczności. Pozwoli to na zredukowanie liczby zachowań, które służą jedynie do tamowania przebiegu postępowania działowego41.
Dla decyzji sądu znaczenie przy tym powinno mieć, jaki jest charakter dochodzonego żądania ubocznego. Grupa roszczeń ubocznych możliwych do zgłoszenia w poszczególnych postępowaniach działowych jest bardzo niejednolita i roszczenia te w różny sposób oddziałują na rozstrzygnięcie o dziale.
Przykładowo wskazać można, że w sprawach o podział majątku wspólnego mogą to być roszczenia o zwrot wydatków lub nakładów z majątków odrębnych małżonków na majątek wspólny i odwrotnie, roszczenia z tytułu posiadania przedmiotów majątku wspólnego, roszczenia odszkodowawcze w związku z utratą składnika majątku, spory co do kwestii czy rzecz lub prawo stanowi składnik majątku wspólnego, ustalenie nieważności umowy majątkowej małżeńskiej, czy też ustalenie nierównych udziałów. W postępowaniu o dział spadku obok roszczeń związanych ze zwrotem nakładów na majątek spadkowy i uzyskanych pożytków, spłatą długów spadkowych, posiadaniem poszczególnych przedmiotów wchodzących w skład spadku, pojawić się również mogą spory co do istnienia uprawnienia do żądania działu spadku, składu spadku, zasiedzenia udziałów w przedmiotach należących do spadku, czy rozliczenia darowizn lub istnienia zapisów. Przy zniesieniu współwłasności, poza kwestią rozliczeń nakładów na rzecz wspólną i uzyskanych pożytków, występować mogą natomiast spory co do samego prawa żądania zniesienia współwłasności, czy co do wysokości udziałów.
[/hidepost]