Ustalenie wartości przedmiotów majątkowych w postępowaniach działowych

dr Andrzej Stempniak

[hidepost=1]

Stan prawny obowiązujący przed wejściem w życie KC, KRO I KPC

Kolejną tematyką, która pojawia się w analizowanym obszarze zagadnień, jest ustalenie chwili, według której powinien być uwzględniony skład masy majątkowej podlegającej podziałowi oraz określenie miarodajnego momentu do dokonania oszacowania tej masy majątkowej. Ustalenie składu i stanu danej masy majątkowej ma niewątpliwie wpływ na określenie jej wartości. Mówiąc o stanie masy majątkowej należy mieć na uwadze stopień zużycia danych przedmiotów majątkowych, stopień rozwoju zwierząt i „kondycję” innych praw majątkowych (np. wierzytelności). Właściwej odpowiedzi w tym przedmiocie nie dostarczają zarówno regulacje normujące wspólności w ujęciu materialnoprawnym, jak i regulacje normujące postępowanie w sprawach dotyczących podziału majątku funkcjonującego w obrębie tych wspólności. Poszukując odpowiedniego rozwiązania w tej materii należy przede wszystkim odwołać się do stanu prawnego obowiązującego przed wejściem w życie KC, KRO i KPC.

Jak postanawiał art. 150 zd. pierwsze dekretu z 8.11.1946 r. o postępowaniu spadkowym⁹, skład i wartość majątku ulegającego działowi, będą ustalone przez sąd. Zasada ta znajdowała zastosowanie także przy podziale majątku wspólnego małżonków. Jak bowiem stanowił art. 17 § 1 ustawy z 27.6.1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli¹⁰, do postępowania w sprawie podziału majątku wspólnego stosowało się odpowiednio przepisy o postępowaniu spadkowym, dotyczące działu spadku, a więc przepisy art. 141–164 PostSpad¹¹. Z kolei zagadnienie ustalania wartości rzeczy podlegającej zniesieniu współwłasności regulował art. 37 dekretu z 8.11.1946 r. o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego¹². Przepis ten stanowił, że sąd ustala w toku postępowania, jakie rzeczy podlegają podziałowi oraz ich wartość.

W ujęciu przepisów ówcześnie normujących postępowania działowe należy dostrzec wyraźne regulacje stwierdzające, że do powinności sądu należy ustalenie wartości rzeczy i majątku podlegającego podziałowi (art. 150 PostSpad, art. 17 § 1 PostRodz w zw. z art. 150 PostSpad, art. 37 PostRzecz). Przepisy te jednak nie określały chwili, według której należało ustalić skład i stan rzeczy lub majątku spadkowego albo wspólnego małżonków oraz ich wartość. W ówczesnym stanie prawnym co do działu spadku (a więc również i majątku wspólnego małżonków) J. Gwiazdomorski¹³ przyjmował, z powołaniem się na art. 65 § 2 dekretu z 8.10.1946 r. – Prawo spadkowe¹⁴, dotyczącego wyrównania przysporzeń (obecnie art. 1042 § 2 KC) oraz na art. 160 zd. drugie i art. 161 § 1 zd. drugie PrSpad dotyczący obliczenia zachowku¹⁵, że skład i stan spadku powinien być ustalony z chwili otwarcia spadku (lub z chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej w przypadku majątku wspólnego), a jego wartość z chwili orzekania. Zdaniem tego autora, w przypadku sporządzenia spisu inwentarza ustalenie wartości spadku w postępowaniu działowym powinno nastąpić według szacunków przyjętych w inwentarzu (a więc z wcześniejszej daty niż chwila orzekania). W tym samym duchu co do szacunku, pomijając spis inwentarza, wypowiedziało się także orzecznictwo przyjmując, że oszacowanie wartości majątku podlegającego podziałowi powinno nastąpić według cen bieżących z czasu podziału (z chwili wydania orzeczenia)¹⁶.

Złożoność analizowanej materii i niejednoznaczność stanu prawnego wywiedzionego z przyjętych regulacji prawnych na obszarze działu spadku trafnie zdiagnozował R. Moszyński¹⁷. Zdaniem tego autora, ani art. 150 PostSpad, stwierdzający obowiązek sądu co do ustalenia składu i wartości majątku spadkowego ulegającego działowi, ani żaden inny przepis PrSpad i PostSpad nie wskazują chwili, według której ma nastąpić szacunek spadku. Jeśli chodzi o stan przedmiotów wchodzących w skład spadku, to miarodajny może być moment otwarcia spadku lub chwila działu spadku (data wydania końcowego postanowienia działowego). Natomiast wartość przedmiotów spadkowych może być ustalona bądź według cen z chwili otwarcia spadku, bądź z chwili zgłoszenia wniosku o dział spadku, bądź z chwili dokonania działu.

Jak podnosi R. Moszyński, zarówno literatura, jak i orzecznictwo SN w analizowanym zakresie zagadnień, nie rozwiewają do końca podniesionych wątpliwości. Według tego autora, przeprowadzenie szacunku spadku zależeć będzie od celu, któremu ustalenie to ma służyć. W dziale spadku rozstrzyga się zarówno o wyrównaniu przysporzeń (obecnie zaliczeniu darowizn na poczet sched spadkowych) – art. 62 § 2 PrSpad i art. 151 § 1 PostSpad, jak i o zachowkach – art. 160 i 161 PrSpad oraz art. 151 § 1 PostSpad. Przy wyrównaniu przysporzeń, do spadku doliczało się przysporzenie według stanu z chwili jego dokonania, a wartość tego przysporzenia z chwili przeprowadzenia wyrównania. Przy obliczaniu zachowku należało ustalić stan spadku z chwili otwarcia spadku, a jego wartość z chwili sporządzania zestawienia (daty orzekania).

Przepisy o postępowaniu działowym nie zawierają jednak regulacji wskazujących kryteria ustalania wartości spadku w celu dokonania podziału w naturze i uskutecznienia spłat oraz dopłat. Jak zauważa R. Moszyński¹⁸, w grę może tu wchodzić bądź chwila otwarcia spadku, bądź chwila dokonywania działu. Za miarodajnością momentu otwarcia spadku jako właściwego do oszacowania składników spadku przemawia to, że z tą chwilą spadkobiercy nabywają spadek oraz ponoszą już ryzyko związane z polepszeniem lub pogorszeniem przedmiotów spadkowych. Natomiast za przyjęciem jako miarodajnej, dla analizowanej kwestii, chwili dokonania działu przemawia to, że podmioty wspólności dzielą się między sobą tym, co w danym czasie i stanie istnieje. Zdarzenia dotyczące poszczególnych przedmiotów spadkowych zaszłe od chwili otwarcia spadku do chwili dokonania jego działu będą podlegać stosownym rozliczeniom na podstawie art. 151 PostSpad (obecnie art. 686 KPC). Zmiany stanu przedmiotów spadkowych zaistniałe zarówno na skutek zachowań spadkobierców, jak i wynikłe wskutek naturalnych procesów, mogą być bowiem uwzględnione w trybie art. 151 PostSpad. R. Moszyński¹⁹ zaprezentował stanowisko przyjmujące chwilę dokonywania działu jako kryterium ustalania stanu spadku i przeprowadzania jego oszacowania. Za tym zapatrywaniem, jak podnosi autor, przemawia również okoliczność wyboru przez spadkobierców chwili dokonania działu spadku. Współspadkobiercy muszą się zatem liczyć z tym, że upływ czasu od chwili otwarcia spadku do chwili działu spadku prowadzi do zmiany stanu składników spadkowych.

Za poglądem, że wartość przedmiotów spadkowych należy ustalić według stanu i cen na dzień dokonywania działu spadku, zdaniem R. Moszyńskiego, przemawia także możliwość podziału cywilnego spadku. Przewidziana w art. 158 i 159 PostSpad możliwość sprzedaży na licytacji lub z wolnej ręki wchodzących w skład spadku przedmiotów zakłada, że uzyskana cena odpowiada stanowi przedmiotów w chwili sprzedaży. Dopuszczalność zgłoszenia roszczeń z tytułu wspólnego posiadania, pobranych dochodów, poczynionych nakładów i spłaconych długów (art. 151 PostSpad) umożliwia wzajemne obrachunki między uczestnikami działu i korektę ewentualnego „pokrzywdzenia” spadkobierców zaistniałą w wyniku dokonania podziału majątku spadkowego.[/hidepost]