Ustalenie wartości przedmiotów majątkowych w postępowaniach działowych
[hidepost=1]
Ustalenie składu, stanu i wartości przedmiotów w działach w obecnym stanie prawnym
Wejście w życie KC, KRO i KPC nie usunęło wątpliwości związanych z materią ustalenia wartości przedmiotów podlegających podziałowi w postępowaniach działowych. Przepisy regulujące wprost zagadnienie ustalenia składu i wartości mas majątkowych oraz rzeczy nie określają chwili, według której należy dokonać szacunku i przyjąć miarodajny stan dzielonych składników majątkowych (por. art. 684 i 619 § 1 KPC). Literatura i orzecznictwo stanęły więc ponownie przed zadaniem wskazania właściwego momentu do oszacowania przedmiotów ulegających podziałowi. Odpowiedzi należy poszukiwać zatem w innych przepisach, które jak zaznaczono wcześniej, nie normują wprost analizowanego problemu, ale umożliwiają wyprowadzenie wniosków pozwalających na określenie miarodajnej chwili ustalenia składu i stanu masy majątkowej oraz jej wartości.
1. Chwila właściwa do przeprowadzenia szacunku poddanych podziałowi przedmiotów majątkowych
Rozważania należy rozpocząć od wskazania chwili właściwej do przeprowadzenia szacunku poddanych podziałowi przedmiotów majątkowych. Analizując obecny stan prawny trzeba podkreślić, że zarówno przepisy KPC regulujące postępowanie działowe, jak i przepisy KC i KRO regulujące wspólności majątkowe, nie wskazują chwili, według której należy dokonywać szacunku mas majątkowych lub rzeczy. W grę mogą wchodzić w tym względzie dwie możliwości. Wartość majątku lub rzeczy może być ustalona według cen z chwili ukształtowania podlegających podziałowi wspólności20 albo według cen z chwili dokonywania ich działu21. Za dominujący w literaturze22 i powszechnie uznany w orzecznictwie23 należy uznać pogląd przyjmujący, że oszacowanie podlegających podziałowi przedmiotów powinno następować według cen obowiązujących w chwili działu. Za chwilę dokonania działu należy uznać chwilę orzekania, co w praktyce jest równoznaczne z zamknięciem rozprawy (art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 KPC)24. Za wyborem tej chwili jako miarodajnej do dokonania szacunku przemawia również art. 1042 § 2 KC, nakazujący przy zaliczaniu darowizny na schedę spadkową obliczać wartość przedmiotu darowizny według cen z chwili działu25. Wprawdzie obecnie w postępowaniu o dział spadku nie rozstrzyga się o zachowku, ale ustalając w procesie wartość przedmiotu darowizny doliczanej do spadku, oblicza się ją także według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 KC). Obliczenie zachowku następuje natomiast na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu26.
W analizowanym zakresie można dostrzec więc wyraźną konsekwencję ustawodawcy co do ustalenia chwili działu jako właściwego momentu do przeprowadzenia oszacowania i przyjęcia cen obowiązujących w tym czasie. Za chwilą tą przemawiają także względy praktyczne. Od momentu powstania wspólności majątkowej podlegającej podziałowi do momentu jej działu może upłynąć znaczny okres, który mógłby wypaczyć różnice w poziomie cen. Właściwości niektórych przedmiotów majątkowych z istoty swej powodują, że podlegają one w silniejszym stopniu fluktuacjom cen.
Szacowanie składników majątkowych powinno następować w końcowej fazie postępowania działowego i powinno uwzględniać fakty i dowody istniejące w chwili podziału. W orzecznictwie wyraźnie podkreślono, że o rozstrzygnięciach dotyczących dzielonego majątku decydują we wszystkich sprawach działowych szeroko rozumianych (zniesienie współwłasności, dział spadku i podział majątku wspólnego małżonków) okoliczności istniejące w chwili dokonywania podziału27. Powinność ustalenia wartości podlegających podziałowi przedmiotów obciąża nie tylko sąd I instancji, ale również sąd II instancji, który de iure jest też sądem meriti. Zagadnienie to zostało już bliżej przedstawione w literaturze, nie zachodzi więc potrzeba ponownego przytaczania zawartych tam stwierdzeń28. Nie zachodzi też konieczność szerszego omówienia wpływu danych ujętych w sporządzonym – przed zgłoszeniem wniosku o dział spadku – spisie inwentarza na określony w art. 684 KPC obowiązek ustalenia składu i wartości spadku. Problematyka ta była już przedmiotem rozważań29, w tym miejscu wystarczy ograniczyć się do stwierdzenia, że sporządzony spis inwentarza jest wiążący dla sądu o tyle, o ile uwzględnia on w sposób prawidłowy skład spadku ulegającego podziałowi i ustala rzeczywistą wartość ujętych w spisie przedmiotów30.[/hidepost]