Ustalenie wartości przedmiotów majątkowych w postępowaniach działowych
[hidepost=1]
2. Ustalenie wartości podlegających podziałowi przedmiotów w zależności od ich stanu
O wiele bardziej złożone jest natomiast zagadnienie ustalenia w postępowaniu działowym wartości podlegających podziałowi przedmiotów w zależności od ich stanu. Do szacunku może być bowiem przyjęty stan z chwili otwarcia spadku, ustania wspólności majątkowej małżeńskiej, powstania stosunku współwłasności (a więc stan z chwili powstania wspólności majątkowej podlegającej podziałowi) albo stan z chwili działu tych wspólności. Kwestia ta ma fundamentalne znaczenie w postępowaniach działowych. Od prawidłowego ustalenia składu i wartości ulegającej podziałowi masy majątkowej lub rzeczy zależy określenie wartości udziałów poszczególnych podmiotów wspólności, mogących mieć wpływ na sposób przyjętego w sprawie podziału składników majątkowych, a ponadto decydować o wysokości przysługujących podmiotom wspólności spłat lub dopłat31. Właściwy szacunek przedmiotów determinuje zatem prawidłowość rozstrzygnięcia co do meritum, ujętego w postanowieniu działowym. Wywiera on więc wpływ, i to w istotny sposób, na prawa podmiotowe uczestników koniecznych postępowań działowych (podmiotów wspólności).
Od momentu ukształtowania się stanu wspólności umożliwiającego przeprowadzenie operacji podziału wchodzących w jej skład przedmiotów majątkowych do momentu prawnego dokonania tego zabiegu w postaci stosownego działu, może upłynąć znaczny okres czasu. Wybór miarodajnej chwili dla ustalenia stanu przedmiotu przyjmowanego do rozliczeń w postępowaniach działowych ma więc niezwykle istotne znaczenie.
Do klasyki przeszedł już przedstawiony przez R. Moszyńskiego32 i przemawiający do wyobraźni wyrazisty przykład obrazujący analizowany problem. Autor ten ukazał poruszony dylemat w następujący sposób: „Według jakiego stanu będziemy szacowali cielę lub źrebię istniejące w chwili otwarcia spadku, które w czasie działu są już dużymi, wartościowymi zwierzętami, albo odwrotnie – krowę lub konia będących w pełni sił w chwili otwarcia spadku, a które wskutek starości lub innych przyczyn straciły na wartości w czasie działu”.
Poszukując właściwej odpowiedzi w tym obszarze należy najpierw poczynić uwagi, które pozwolą szerzej ukazać poruszany problem. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że w prawie polskim nie ma obowiązku przeprowadzenia działów majątkowych. Wprawdzie przepisy regulujące określone typy wspólności przewidują możliwość ich zniesienia (podziału majątków powstałych w obrębie tych wspólności), ale nie oznacza to konieczności i niezbędności prawnego „rozerwania” ukształtowanych wspólności. W interesie podmiotów tych wspólności może bowiem leżeć zachowanie status quo, pozwalającego osiągać dochody ze wspólnego prawa, bez konieczności podejmowania ryzyka i niepewnego wyniku mającego zapaść w postępowaniu działowym. Przepisy materialnoprawne normujące współwłasność stwierdzają expressis verbis, że roszczenie o zniesienie współwłasności nie ulega przedawnieniu (art. 220 KC). Każdy ze współwłaścicieli może więc w każdym czasie żądać zniesienia współwłasności. Jak postanawia art. 210 KC, uprawnienie to może być wyłączone przez czynność prawną na czas nie dłuższy niż 5 lat. Jednak w ostatnim roku przed upływem zastrzeżonego terminu dopuszczalne jest jego przedłużenie na dalsze 5 lat; przedłużenie można ponowić. Widzimy więc, że sam ustawodawca dopuścił możliwość odłożenia w czasie możliwości zniesienia współwłasności. W literaturze dominuje pogląd, że art. 210 KC ma również zastosowanie do działu spadku i do podziału majątku wspólnego małżonków33. Z przytoczonych regulacji należy wnosić, że uczestnicy konieczni postępowania działowego (podmioty wspólności) nie mogą ponosić ujemnych konsekwencji z powodu wyboru chwili wystąpienia z wnioskiem o dział. W przeciwnym wypadku osoby te zmuszone byłyby do dokonania działów w krótkim okresie od momentu powstania wspólności majątkowych, aby uniknąć ryzyka, że w postępowaniu działowym będą ujmowane stany przedmiotów, które będą odbiegać od stanów istniejących w chwili działu.
Trzeba także zwrócić uwagę na pewne cechy wspólności majątkowych. Nie są one bytami statycznymi, trwającymi niezmiennie od chwili ich powstania do chwili działów. Wręcz przeciwnie, wspólności te są bytami dynamicznymi. Świadczą o tym wyraźnie regulacje ujęte w art. 686 i 618 KPC oraz w art. 45 KRO. Przewidują one bowiem przeprowadzenie rozrachunków pomiędzy podmiotami wspólności z tytułu oznaczonych świadczeń pozostających w związku z masą majątkową lub rzeczą funkcjonującą w ramach danej wspólności. Rzeczy i prawa majątkowe wchodzące w skład wspólności „egzystują” w wymiarze prawnym. Podmioty wspólności mogą bowiem dokonywać różnych czynności faktycznych i prawnych w odniesieniu do poszczególnych przedmiotów majątkowych. Należy więc stwierdzić, że rzeczy i prawa majątkowe egzystujące na kanwach wspólności podlegają nieuchronnym procesom transformacji. Jest to wynikiem normalnej aktywności ludzkiej skierowanej wobec zastanej masy majątkowej. W wyniku dokonywanych przez podmioty wspólności czynności faktycznych i prawnych względem majątku funkcjonującego w ramach danej wspólności, skład i stan tego majątku może różnić się w chwili działu od jego składu i stanu istniejącego w chwili ukształtowania wspólności podlegającej podziałowi.
Z treści art. 684 KPC należy wnosić, że ustawodawca przewidywał zmiany w składzie majątku spadkowego. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że sąd ustala skład i wartość spadku ulegającego podziałowi. Należy więc przyjąć, że co do zasady, dział majątku powinien obejmować przedmioty, które istniały w chwili powstania wspólności i które nadal istnieją w chwili dokonywania działu34. W przypadku majątku wspólnego małżonków, wskazanie daty ustania wspólności majątkowej małżeńskiej jako miarodajnej dla ustalenia składu tego majątku, miało służyć wyraźnemu rozdzieleniu masy majątkowej na część, która będzie podlegać podziałowi i część, która od tej chwili będzie zasilać majątki osobiste byłych małżonków. W odniesieniu do majątku wspólnego małżonków w orzecznictwie dostrzeżono, że skład tego majątku ustala się w zasadzie według stanu istniejącego w dacie ustania wspólności majątkowej małżeńskiej35. Moment ten nie ma jednak charakteru absolutnego i bezwzględnie wiążącego.
W skład majątku ulegającego podziałowi będą wchodzić również przedmioty, które wskutek niewłaściwego ich używania lub wbrew ustalonemu przez podmioty wspólności zakresowi ich użytkowania albo w sposób niezgodny z prawem zostały zbyte, utracone, zużyte lub zniszczone przez jedną lub niektóre osoby objęte daną wspólnością36. Do szacunku tych przedmiotów należy przyjąć ich stan poprzedni (co do zasady, z chwili powstania podlegającej podziałowi wspólności), a wartość ustalić na moment dokonywania działu37.
Wypowiadając się w tej materii, na tle podziału majątku wspólnego małżonków, SN zauważył, że w wypadku, gdy jeden z małżonków celowo wyzbywa się przedmiotów należących do majątku wspólnego przed ustaniem wspólności, przedmioty te lub ich równowartość podlegają rozliczeniu przy podziale38. Natomiast w sytuacji, gdy jeden z byłych małżonków zbył po ustaniu wspólności ustawowej bez zgody drugiego byłego małżonka przedmiot należący do majątku wspólnego, to nie ma znaczenia, jaką cenę sprzedaży faktycznie uzyskał były małżonek zbywając ten przedmiot, skoro sprzedaż tę traktuje się jak niebyłą i ustala wartość zbytego przedmiotu tak, jakby nadal należał do majątku wspólnego, a więc według stanu z chwili ustania wspólności ustawowej i według jego wartości rynkowej z chwili podziału39. W uzasadnieniu orzeczenia SN z 18.8.1958 r.40 stwierdzono, że gdy chodzi o przedmioty wspólne, zbyte przez jednego z małżonków, to rzeczą sądu będzie ocena, czy zbycie ich było usprawiedliwione, a w szczególności, czy nastąpiło na potrzeby rodziny lub uzasadnione potrzeby zbywcy, czy też nastąpiło ze szkodą drugiego współuprawnionego. W razie zbycia usprawiedliwionego przedmioty odpowiednich transakcji nie mogą być brane pod uwagę, w wypadku natomiast zbycia nieuzasadnionego i tym samym wyrządzenia drugiemu małżonkowi szkody, temu ostatniemu należy się odszkodowanie w wysokości wartości połowy zbytego przedmiotu41.
[/hidepost]