Ustalenie wartości przedmiotów majątkowych w postępowaniach działowych

(inne teksty tego autora)

[hidepost=1]Z powyższych ustaleń z jednej strony wynika, że podziałowi będą podlegać zarówno przedmioty, które w chwili orzekania są w posiadaniu chociażby jednego z podmiotów wspólności, jak i przedmioty, które w sposób bezprawny lub nieprawidłowy zostały usunięte z objętej podziałem masy majątkowej, a więc już nieistniejące w chwili działu. Mamy więc tu do czynienia z wyraźnym elementem ocennym, który może prowadzić do niewłaściwego tworzenia w tym zakresie masy majątkowej nieistniejącej, a zatem niepodlegającej oszacowaniu i rozliczeniom w działach.

 Należy tu odwołać się do przykładów wskazanych w orzecznictwie. Zdaniem SN, w skład masy majątkowej podlegającej podziałowi będą wchodziły także przedmioty, których zbycie sąd uzna za pozorne, nie ma bowiem żadnych przeszkód, aby w takim przypadku zastosować art. 70 przepisów ogólnych prawa cywilnego (obecnie art. 83 KC)⁴². Natomiast szkody wyrządzone w czasie trwania wspólności ustawowej przez małżonka w majątku wspólnym z winy nieumyślnej nie mają wpływu na rozliczenia w postępowaniu o podział majątku wspólnego, mogą one mieć za to wpływ na sposób jego podziału⁴³. Uzasadniając to stanowisko SN stwierdził, że podziałowi podlega stan czynny masy majątkowej w chwili dokonywania podziału. Rzeczy, które uległy spaleniu, nie mogły być przedmiotem podziału, a w ich miejsce weszło świadczenie odszkodowawcze wypłacone przez ubezpieczyciela. Rzeczy spalone zostały wyłączone z podziału in natura i przedmiotem rozliczeń z konieczności stało się odszkodowanie stanowiące ekwiwalentne świadczenie za przedmioty objęte ubezpieczeniem. Ono więc wchodzi w skład masy podziału. Zatem domaganie się ponownego wyliczenia wartości poszczególnych rzeczy, które uległy zniszczeniu, nie znajduje żadnego prawnego usprawiedliwienia. Takie stanowisko zmierza w rzeczywistości do nieuzasadnionego rozszerzenia masy podziału. Nie budzi wątpliwości rozmyślne zniszczenie lub wyzbycie się określonych składników przez jedno z małżonków przed podziałem  majątku wspólnego. Wartość tych przedmiotów zalicza się na poczet udziału tego małżonka. Inaczej jest przy wyrządzeniu szkody w majątku wspólnym przez lekkomyślność lub brak należytej staranności po stronie jednego z małżonków. Tak powstałe uszczuplenia majątkowe jako niezamierzone są zwykłą konsekwencją wynikłą ze wspólnoty łączącej małżonków. Stanowią one swoistego rodzaju ryzyko, jakie często występuje w czynnościach różnego rodzaju, a głównie faktycznych, składających się na całość życia w rodzinie⁴⁴.

Podziałowi będą podlegać także przedmioty, które zostały nabyte w zamian za przedmioty objęte wspólnością spadkową lub małżeńską w ramach surogacji w majątku spadkowym lub majątku wspólnym małżonków⁴⁵. Klasycznym przykładem surogacji może być wspomniane powyżej odszkodowanie za zniszczoną rzecz. W skład majątku podlegającego podziałowi nie będą natomiast, co do zasady, wchodzić przedmioty nieistniejące już w chwili działu. Jednak niezbędnym warunkiem wyeliminowania tych przedmiotów z podziału jest normalna ich eksploatacja w ramach ustalonego podziału quoad usum, naturalny proces ich zużywania się, wypadki losowe lub zgodne z przepisami prawa ich zbycie. Konsekwencją tego stanu rzeczy będzie wyłączenie tych przedmiotów z obowiązku ich oszacowania.

Poczynione uwagi wskazują, że ustalenie miarodajnej chwili dla ustalenia składu i stanu majątku ulegającego szacowaniu i podziałowi traci swą wyrazistość. Jak podkreślono to wcześniej, podstawą ustaleń powinien być moment otwarcia spadku, ustania wspólności majątkowej małżeńskiej lub powstania stosunku współwłasności, ale nie może on mieć decydującego znaczenia⁴⁶. Powinien on podlegać stosownej korekcie uwzględniającej ewentualne zmiany, do jakich dochodzi później po powstaniu podlegającej podziałowi wspólności. Z tych samych powodów nie można przyjmować chwili działu jako miarodajnej dla ustalenia składu i stanu majątku lub rzeczy podlegających podziałowi. Moment działu, często odległy w czasie od chwili powstania stosownych wspólności, mógłby nie uwzględniać wielu przedmiotów utraconych lub zniszczonych przez niektóre osoby objęte węzłem wspólności. W literaturze zdaje się dominować pogląd, że co do zasady, skład i stan majątku ustala się na chwilę powstania podlegających podziałowi wspólności, ale należy respektować również zmiany, do jakich doszło później i uwzględnić je na moment orzekania o podziale⁴⁷.

 Stanowisko to prezentowane jest także w orzecznictwie. W uchwale SN z 27.9.1974 r.⁴⁸ stwierdzono, że w dziale spadku na podstawie art. 1035 i n. KC stan spadku ustala się według otwarcia spadku. Zmiany w stanie spadku (w okresie między otwarciem spadku a jego działem) podlegają w chwili działu stosownemu uwzględnieniu, np. w razie utraty wartości rzeczy lub wzrostu tej wartości. Wartość spadku powinna być ustalona według cen z chwili dokonania działu. Dlatego też w postępowaniu o dział spadku, zgodnie z art. 686 KPC, rozstrzyga się o wzajemnych roszczeniach spadkobierców. W tym tonie, co do majątku wspólnego małżonków, wypowiedział się SN w uchwale z 13.3.2008 r.⁴⁹.

Warto wyodrębnić także stanowisko, które przyjmuje, że skład i stan majątku należy ustalić na chwilę powstania wspólności umożliwiających podział objętych nimi przedmiotów⁵⁰. Prezentowany jest również wyrazisty pogląd stwierdzający, że wartość przedmiotów majątkowych powinna być ustalana według ich stanu z chwili dokonania działu⁵¹. Prima facie zdawać by się mogło, że jest to kolejne stanowisko w poruszanym obszarze zagadnień. Wydaje się jednak, że istnieją podstawy do przyjęcia, że jest to bardziej czytelna i klarowna wersja poglądu przedstawionego powyżej jako dominujący w analizowanej materii⁵². Powszechnie aprobowana jest wyrażona w orzecznictwie wypowiedź, że o rozstrzygnięciach dotyczących poddanego podziałowi majątku decydują we wszystkich sprawach działowych okoliczności i dowody istniejące w chwili podziału⁵³. Z tego słusznego i trafnego stwierdzenia należy wyprowadzić wniosek, że obejmuje ono również materię dotyczącą ustalania wartości dzielonego majątku. Mechaniczne przyjmowanie do wyceny stanów przedmiotów istniejących w chwili utworzenia wspólności prowadziłoby bardzo często do rozstrzygnięć nierealnych, gdyż u ich podłoża leżałyby nieraz okoliczności dawno nieaktualne, pomiędzy bowiem powstaniem stanu wspólności a działem występuje niejednokrotnie duża różnica w czasie. Chwila działu będzie narzucać nam też powinność respektowania zaistniałych po powstaniu wspólności zmian faktycznych i prawnych, którym będą podlegać poddane podziałowi przedmioty. Założenie to sprawia, że podlegające podziałowi przedmioty należy ujmować w takim stanie faktycznym i prawnym, jaki obowiązuje w chwili działu (np. z powodu zmian stanu prawnego nieruchomość rolna mogła utracić swój dotychczasowy charakter). Zmiany te będą determinować ustalenie wartości tych przedmiotów i wpływać na ich szacunek.

 Ten sam kierunek ujmowania tego zagadnienia został przyjęty także w orzecznictwie na tle spraw o zniesienie współwłasności. Według SN, dokonując w sprawie o zniesienie współwłasności szacunku nieruchomości wspólnej, sąd bierze za podstawę jej wartość w chwili orzekania, a praktycznie z chwili dokonywania tego szacunku. Tym samym sąd uwzględnia także przyrost wartości nieruchomości, jaki upłynął pomiędzy chwilą powstania współwłasności a datą jej zniesienia, i to niezależnie od tego, jaka była przyczyna tego przyrostu. W szczególności dotyczy to także przyrostu wartości spowodowanego nakładami dokonanymi przez jednego ze współwłaścicieli z jego środków, z tym zastrzeżeniem, że w takim wypadku sąd uwzględnia te nakłady na jego korzyść przy ustalaniu ostatecznego rozliczenia pomiędzy współwłaścicielami. Powyższe wskazania dotyczą również nakładów dokonanych za zgodą lub milczącą aprobatą pozostałych współwłaścicieli, jak i dokonanych wbrew ich woli, choćby w tym zakresie ich wola była w świetle prawa rozstrzygająca (art. 199 i 201 KC), a więc także dokonanych przez jednego ze współwłaścicieli w złej wierze, nawet w wypadku szczególnie rażącej złej wiary, gdy dokonuje on nakładów w toku postępowania o zniesienie współwłasności i wbrew zakazowi sądu wydanemu w trybie zabezpieczenia powództwa lub wniosku⁵⁴. W kolejnym orzeczeniu⁵⁵ SN stwierdził, że do wartości przedmiotu współwłasności wlicza się wartość części składowych rzeczy (art. 47 § 2 KC) także wtedy, gdy nakłady na rzecz zostały poczynione odrębnie przez poszczególnych współwłaścicieli.

Praktyka postępowania sądów w sprawach o zniesienie współwłasności rzeczy również wskazuje, że nie ustala się w nich stanu rzeczy z chwili powstania współwłasności, ale stan z chwili jej zniesienia. Gdybyśmy założyli, że w chwili powstania wspólności podlegającej podziałowi w jej skład wchodziła nieruchomość zabudowana atrakcyjnym budynkiem, a następnie w wyniku powodzi budynek ten stracił wiele ze swej wartości, to w chwili orzekania o dziale nie możemy przyjąć stanu tego budynku z momentu ukształtowania się wspólności, ale stan z chwili orzekania o podziale. Dodatkowym argumentem wzmacniającym to stanowisko jest sposób podziału przedmiotów wchodzących w skład wspólności, polegający na ich sprzedaży (podział cywilny). Słuszność należy przyznać R. Moszyńskiemu⁵⁶, że w tym przypadku dokonuje się wyceny przedmiotów uwzględniając ich aktualny stan, a nie stan z chwili powstania wspólności.

Rozważania te prowadzą do wniosku, że, co do zasady, stan przedmiotów podlegających oszacowaniu powinien być przyjmowany na chwilę dokonywania działu.
[/hidepost]