Ustalenie wartości przedmiotów majątkowych w postępowaniach działowych

dr Andrzej Stempniak

[hidepost=1]

Charakter roszczeń ubocznych i ich związek z ustalaniem wartości przedmiotów poddanych podziałowi

Należy jeszcze rozważyć, czy przyjęcie stanowiska stwierdzającego, że właściwą chwilą do ustalania stanu i wartości substancji majątkowej w postępowaniach działowych jest moment dokonywania jej podziału, będzie pozostawać w zgodzie z konstrukcją roszczeń ubocznych⁵⁷ zgłaszanych na podstawie art. 618 § 1, art. 686 i art. 686 w zw. z 567 § 3 KPC oraz art. 45 KRO. Rozliczenia w postępowaniach działowych pomiędzy podmiotami wspólności dokonywane stosownie do przytoczonych przepisów wskazują, że wiążą się one ściśle z podlegającą podziałowi materią przedmiotu działu. Czy można więc przyjąć, że roszczenia uboczne zgłaszane w postępowaniach działowych pełnią tylko funkcję kompensującą ubytek lub wzrost wartości przedmiotów, oczywiście przy założeniu, że podstawą ustaleń są stany przedmiotów istniejące w chwili powstania współwłasności, otwarcia spadku i ustania wspólności majątkowej małżeńskiej?

Nie można zaakceptować tego rozwiązania z następujących wskazanych poniżej powodów. Po pierwsze, zgłoszenie roszczeń rozliczeniowych mieści się w sferze możliwości, a nie powinności uczestników koniecznych postępowań działowych. Zgłoszenie tych roszczeń uzależnione jest zawsze od woli osób zainteresowanych (podmiotów wspólności). O roszczeniach tych sąd nie może w postępowaniach działowych orzekać z urzędu. Konieczne jest tu zgłoszenie stosownego wniosku. Po drugie, materia stanowiąca przedmiot roszczeń ubocznych może być objęta także trybem procesowym i być dochodzona poza postępowaniami działowymi, tj. przed wszczęciem tych postępowań, a nawet (nieprawidłowo) w czasie ich trwania (art. 618 § 2 KPC, art. 45 § 2 KRO). Po trzecie, po zapadnięciu prawomocnego postanowienia działowego nie można dochodzić roszczeń dodatkowych, chociażby nie były one zgłoszone w postępowaniach działowych (art. 618 § 3 KPC). Po czwarte, dla bytu roszczeń ubocznych, jak podkreślono w orzecznictwie⁵⁸, nie ma znaczenia, czy związany z tymi roszczeniami przedmiot nadal istnieje i czy doszło do zmian jego stanu prawnego. Po piąte, nowo ukształtowany stan prawny wynikły w następstwie wydanego postanowienia działowego zmienia status podmiotów wspólności, którzy od tej chwili nie mogą zgłosić roszczeń rozliczeniowych powstałych po uprawomocnieniu się postanowienia działowego, ale jeszcze przed ostatecznym zakończeniem wszczętego w tym przedmiocie postępowania⁵⁹. I wreszcie, trzeba pamiętać, że roszczenia dodatkowe zgłaszane są niejako przy okazji toczących się postępowań działowych. Nie stanowią one jednak obligatoryjnego i koniecznego elementu każdego postępowania działowego.

Stwierdzenia te prowadzą do wniosku, że roszczenia uboczne nie mogą korygować przyjmowanego do rozliczeń stanu danego przedmiotu istniejącego w chwili powstania współwłasności, otwarcia spadku i ustania wspólności majątkowej małżeńskiej i jego szacunku dokonywanego w momencie działu. Dopuszczalność zgłoszenia roszczeń ubocznych także w trybie procesowym i rozstrzygniętych prawomocnie przed chwilą działu powoduje, że materia ta nie może być przedmiotem rozpoznania w postępowaniach działowych. Z tego względu nie może ona wpływać na stan majątku i jego szacunek⁶⁰.

Zasady ustalania wartości przedmiotów majątkowych w działach

Szacowanie przedmiotów majątkowych w postępowaniach działowych wymaga zachowania określonych zasad pozwalających na właściwe ustalenie wartości poddanych podziałowi składników. Zasady te są następujące:

wartość poszczególnych przedmiotów określa się według cen rynkowych uzyskiwanych w obrocie cywilnoprawnym;

przy szacowaniu składników należy uwzględniać ich obciążenia oraz ograniczenia w zakresie ich eksploatacji;

nie w każdym przypadku będzie zachodziła konieczność oznaczenia wartości określonych przedmiotów majątkowych;

pierwszeństwo w zakresie ustalenia wartości przedmiotów majątkowych przysługuje uczestnikom postępowania działowego, a dopiero w razie zaistnienia sporu w tym względzie między podmiotami wspólności lub pojawienia się wątpliwości co do prawidłowości przyjętej wyceny inicjatywę przejmuje sąd korzystając z pomocy biegłych;

dla zapewnienia prawidłowości szacunku, powinien się on odbywać z uwzględnieniem okoliczności istniejących w chwili orzekania, a więc dokonywać się w końcowej fazie postępowania działowego;

powinność ustalenia wartości przedmiotów majątkowych obciąża również sąd II instancji.

W dobie gospodarki wolnorynkowej postulat przyjmowania cen rynkowych dla określenia wartości podlegających podziałowi przedmiotów majątkowych nie budzi żadnych wątpliwości ani zastrzeżeń natury aksjologicznej. Jest to właściwe kryterium pozwalające w sposób obiektywny wycenić poszczególne składniki majątkowe.

Przy szacowaniu przedmiotów majątkowych należy uwzględnić ich obciążenia, które będą wpływać na pomniejszenie rzeczywistej wartości tych przedmiotów⁶¹. Najczęściej będą to obciążenia o charakterze prawnorzeczowym, a więc hipoteka, zastaw, służebność gruntowa i osobista, służebność przesyłu, a także prawo dożywocia czy niespłacony kredyt związany z nabyciem oznaczonego przedmiotu. Wartość takich obciążeń odlicza się zarówno przy ustalaniu składników majątku, jak i przy zaliczeniu wartości przyznawanej jednemu z podmiotów wspólności na poczet przysługującego mu udziału w majątku lub rzeczy. Powinność uwzględnienia obciążeń składników majątkowych uzasadniona jest rozwiązaniem przyjętym w postępowaniach działowych, a zawartym w art. 618 § 3 KPC. Ta swoista prekluzja wynikająca z przytoczonego przepisu sprawia, że po zapadnięciu prawomocnego postanowienia działowego nie można dochodzić roszczeń rozliczeniowych, chociażby nie były one zgłoszone w toczącym się postępowaniu działowym. Nierespektowanie obciążeń prowadziłoby do tego, że uczestnik otrzymujący w wyniku działu dany przedmiot obciążony np. hipoteką, zobowiązany byłby spłacić innego uczestnika oznaczoną częścią ustalonej wartości tego przedmiotu, a ponadto jako dłużnik rzeczowy zobowiązany byłby spłacić wierzytelność zabezpieczoną hipoteką. W spłacie tego długu uczestnik otrzymujący spłatę, z oczywistych względów nie będzie już partycypował. Podobnie jest w przypadku prawa dożywocia. Jeżeli bowiem odpowiedzialność rzeczową i osobistą będzie ponosił ten z uczestników, któremu w postępowaniu działowym przyznana zostanie nieruchomość obciążona dożywociem, to jest oczywiste, że wartość prawa dożywocia musi być obliczona na przyszłość i odjęta od wartości majątku podlegającego działowi. Dokonując szacunku przedmiotów należy mieć na względzie także ograniczenia co do ich eksploatacji.

Przykładem może być ustalenie wartości lasu. Nie wystarczy tu samo oszacowanie drzewostanu i gruntu, ale należy także uwzględnić ograniczenia co do możliwości eksploatacji, które wynikają z przepisów o gospodarce leśnej⁶².

[/hidepost]