Ustalenie wartości przedmiotów majątkowych w postępowaniach działowych

(inne teksty tego autora)

[hidepost=1]Sąd będzie zwolniony od obowiązku oszacowania rzeczy lub majątku w sytuacji, gdy dojdzie do ich podziału przez sprzedaż, a więc podziału cywilnego⁶³. Należy zwrócić uwagę, że nie zawsze zajdzie też konieczność ustalenia wartości wszystkich przedmiotów majątkowych. Jeżeli tym przedmiotem będzie wierzytelność i zostanie ona przyznana w wyniku działu jednemu z uczestników, wówczas zaistnieje potrzeba oszacowania jej wartości dla ustalenia wielkości spłaty dla drugiego z uczestników. Natomiast w przypadku, gdy żaden z podmiotów wspólności nie wyrazi chęci przyznania mu tej wierzytelności na jego udział, zwłaszcza gdy jest ona sporna lub wątpliwa, sąd powinien dokonać podziału majątku w taki sposób, aby każdemu z uczestników przyznać ułamkową część wierzytelności, bez oznaczenia jej wartości⁶⁴.

Widzimy więc, że w postępowaniu działowym ustalanie wysokości wierzytelności nie jest w przedstawionym stanie faktycznym potrzebne ani do rozstrzygnięcia sprawy podziału, ani do rozliczeń pomiędzy podmiotami wspólności. Najczęściej sytuacje te będą dotyczyć podziału majątku wspólnego małżonków. Należy zwrócić uwagę, że przyznanie określonego prawa majątkowego po połowie każdemu z małżonków jest jakościowo innym stanem prawnym niż przysługujący każdemu z nich udział w majątku wspólnym. Do czasu przeprowadzenia podziału obojgu małżonkom przysługują wprawdzie równe udziały w majątku wspólnym (art. 43 § 1 KRO), jednak każdy z nich może żądać, przy zaistnieniu przesłanek wskazanych w art. 43 § 2 KRO, odmiennego ustalenia wysokości udziałów. Rozstrzygnięcie w postanowieniu działowym, że każdemu z małżonków przysługiwać będzie połowa danego prawa majątkowego, nie jest orzeczeniem bezprzedmiotowym. Wprost przeciwnie, ustala ono definitywnie stosunek pomiędzy małżonkami w tym zakresie, który do czasu dokonania podziału majątku wspólnego miał tylko charakter domniemany i tymczasowy⁶⁵.

Wprawdzie z przepisów normujących postępowania działowe, a dotyczących ustalania wartości majątku lub rzeczy wynika jednoznacznie, że powinność ta obciąża sąd (art. 684 i 619 § 1 KPC), to jednak priorytet w tym względzie należy przyznać uczestnikom postępowania. Jak przyjmuje się w literaturze, zgodne ustalenie przez uczestników wartości podlegających podziałowi przedmiotów jest wiążące dla sądu⁶⁶. To na uczestnikach koniecznych postępowań działowych, jako podmiotach wspólności i osobach rozeznanych w składzie i wartości masy majątkowej, spoczywał będzie przede wszystkim „ciężar” oszacowania dzielonego majątku. Spełnienie tego obowiązku przez uczestników w postulowany sposób skraca ewidentnie czas trwania postępowania działowego i pozwala uniknąć zbędnych z tego punktu widzenia wydatków. Nie oznacza to jednak, że ów zgodny szacunek uczestników musi odpowiadać rzeczywistej (rynkowej) wartości dzielonych składników majątkowych. Zgodne oszacowanie przedmiotów, jak wynika z praktyki sądowej, najczęściej odbiega od ich aktualnej wartości. Jak jednak słusznie podkreślił R. Moszyński⁶⁷, podmioty wspólności mogą obniżyć lub podwyższyć wartość składników majątkowych, mając na względzie istniejące pomiędzy nimi stosunki osobiste i rodzinne. Sąd nie zawsze jednak będzie związany zgodnym szacunkiem przedmiotów, określonym przez uczestników. Jeżeli szacunek ten będzie w sposób rażący odbiegał od obowiązujących cen rynkowych, wówczas sąd powinien powołać biegłych, o ile uczestnicy sami nie zmienią proponowanych wcześniej wartości składników majątkowych. Uczestnicy postępowania działowego mogą także, po wcześniejszej wycenie majątku lub rzeczy dokonanej przez biegłych, w końcowej fazie postępowania zgodnie ustalić odmienne wartości niektórych lub wszystkich przedmiotów majątkowych. W ten sposób mogą oni uniknąć wydatków związanych z przeprowadzeniem dowodu z opinii biegłych w przedmiocie uaktualnienia wyceny.

Konieczność powołania w postępowaniu działowym dowodu z opinii biegłych na okoliczność ustalenia wartości podlegających podziałowi przedmiotów zaistnieje wówczas, gdy pomiędzy uczestnikami postępowania będzie zachodził spór co do zgodnego szacunku lub gdy taka będzie wola choćby jednego z uczestników. Uczestnik ten bowiem może mieć wątpliwości lub nie mieć rozeznania, czy proponowana przez pozostałych uczestników wartość danego prawa majątkowego będzie odzwierciedlać aktualną cenę rynkową tego prawa. Jak wielką wagę przywiązuje się do kwestii oszacowania praw majątkowych, nie tylko zresztą w postępowaniu działowym, świadczą wypowiedzi orzecznictwa w tej materii. W judykaturze stwierdzono mianowicie, że wyceny nieruchomości powinien dokonać biegły, któremu nadano uprawnienia rzeczoznawcy majątkowego na podstawie przepisów ustawy z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami^68,69. Ponadto, wydana w postępowaniu sądowym opinia określająca wartość nieruchomości (operat szacunkowy) wymaga potwierdzenia aktualności przez biegłego rzeczoznawcę majątkowego, jeżeli upłynął ustawowy termin do jej wykorzystania w sprawie lub zaistniały okoliczności wymagające potwierdzenia aktualności, niezależnie od upływu terminu do wykorzystania tej opinii w sprawie (art. 156 ust. 3 i 4 ustawy z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami⁷⁰)⁷¹.

Rozległe spektrum i różnorodność przedmiotów majątkowych wchodzących w skład poddanej podziałowi masy majątkowej sprawia, że nie sposób bliżej zająć się problematyką ich wyceny i przyjmowanych co do nich sposobów szacowania. Zagadnienie to stało się przedmiotem licznych wypowiedzi SN⁷² i wymagałoby odrębnego opracowania tej materii. Tytułem przykładu wystarczy tu przywołać obfite orzecznictwo dotyczące szacowania spółdzielczego prawa do lokalu⁷³ czy problemy wynikłe z ustaleniem wartości prawa najmu⁷⁴.[/hidepost]