Uwagi o (nie)rzeczywistym zbiegu przepisów ustawy na tle relacji art. 178a § 4 in fine do art. 244 KK .
[hidepost=1]
Paradoks międzyczasowy
Opowiadam się z dystansem i wstrzemięźliwie w aspekcie zasadności wprowadzenia w życie przepisu art. 178a § 4 KK. Uzasadnieniem tej tezy są nie tylko problemy związane ze stosowaniem tego przepisu, pojawiające się w codziennej pracy orzeczniczej sądów rejonowych i okręgowych (odwoławczych), czego doskonałym przykładem jest najnowsze postanowienie SN z 19.1.2012 r.6, lecz również, jak się wydaje, nie do końca przemyślana i uzasadniona decyzja ustawodawcy co do sensu określonej regulacji prawnej. Nie mam kompetencji, aby wypowiadać się w tej ostatniej kwestii, rolą sędziego jest wszakże stosowanie prawa, niemniej jednak wypada zwrócić uwagę na jedno zagadnienie, które w praktyce sądowej wydaje się być niezwykle istotne. Odnosi się ono do zakresu normowania przepisu art. 178a § 4 KK pod kątem zasady względności ustawy w stosunku do sprawcy czynu i dotyczy gwarancji natury konstytucyjnej. Zaznaczam, że stanowisko to nie jest wolne od kontrowersji.
Zgodnie z art. 42 ust. 1 Konstytucji RP, odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Tę samą normę powiela przepis art. 1 § 1 KK. W mojej ocenie, dla bytu odpowiedzialności karnej z art. 178a § 4 KK, który to przepis zawiera dwojakiego rodzaju okoliczności (wpływające jedynie na wymiar kary – w części wstępnej albo o charakterze znamion kwalifikujących typ podstawowy – w części końcowej, zob. powołany wyżej judykat SN), warunkiem jest, aby całość elementów kształtujących tę odpowiedzialność istniała nie tylko w dacie czynu, ale i w czasie obowiązywania normy sankcjonowanej. Omawiany art. 178a § 4 został wprowadzony ZmKKU i wszedł w życie z dniem 1.7.2010 r. Ustawa ta nie zawiera przepisów intertemporalnych, które nakazywałyby określone rozstrzyganie co do stanów materialnych, zawartych w znowelizowanym przepisie karnym, a w szczególności nie wyjaśnia, czy terminy „był wcześniej prawomocnie skazany (…)”, o którym mowa w art. 178a § 4 KK in principio oraz „dopuścił się czynu określonego w § 1 w okresie obowiązywania zakazu (…)”, o którym mowa w omawianym przepisie in fine, dotyczą stanów sprzed, czy po wejściu w życie noweli. Moim zdaniem, mając na względzie naczelną zasadę prawa karnego niedziałania prawa wstecz (lex retro non agit), brak jest podstaw do przyjęcia, że sprawca, który popełnia czyn z art. 178a § 1 KK po wejściu w życie ustawy nowelizującej, podlega surowszej odpowiedzialności karnej za ten czyn, jeśli „był już uprzednio skazany” za czyny, wymienione w przepisie, ale przed wejściem w życie noweli albo „dopuścił się czynu określonego w § 1 w okresie obowiązywania zakazu (…)”, jeśliby ten zakaz uprawomocnił się przed dniem 1.7.2010 r. Przyjęcie odmiennego sposobu interpretacji przepisu może prowadzić do absurdalnych wniosków. Należy zauważyć, że „uprzednie prawomocne skazanie” nie jest ograniczone czasowo, a jedynie faktem jego zatarcia. W świetle art. 108 KK, ale nie tylko, można sobie wyobrazić sytuację, gdy skazanie na podstawie art. 178a § 4 KK następuje w odniesieniu do czynów popełnionych przed dniem (uznania) art. 178a § 1 jako przestępstwa. Powołany przepis art. 108 KK stanowi bowiem, że jeżeli sprawcę skazano za dwa lub więcej niepozostających w zbiegu przestępstw, jak również jeżeli skazany po rozpoczęciu, lecz przed upływem okresu wymaganego do zatarcia skazania ponownie popełnił przestępstwo, dopuszczalne jest tylko jednoczesne zatarcie wszystkich skazań. Oznacza to przykładowo, że sprawca, który w dniu 10.7.2010 r. popełnia czyn z art. 178a § 1 KK, był już w 1992 r. „prawomocnie skazany za prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości”, czyli za przestępstwo z art. 145 § 3 dawnego Kodeksu karnego7 (spowodował wypadek ze skutkiem śmiertelnym w stanie nietrzeźwości), a jego skazanie nie uległo zatarciu, odpowie za typ kwalifikowany art. 178a § 4 KK, podczas gdy nie obowiązywał jeszcze typ podstawowy (art. 178a w pierwotnym brzmieniu został wprowadzony w życie z dniem 15.12.2000 r.).
Uważam więc, że przepis art. 178a § 4 KK dopiero z biegiem czasu może być odpowiedzialnie stosowany w praktyce. Oznacza to, że należałoby:
1) stosować wyłącznie przepis art. 178a § 1 KK, jeśli sprawca kolejny raz popełnia przestępstwo określone w art. 178a § 1 KK, a był już wcześniej prawomocnie skazany za czyny wymienione w art. 178a § 4 KK in principio przed dniem 1.7.2010 r., o ile nie zachodzi recydywa;
2) stosować kumulatywną kwalifikację prawną z art. 178a § 1 KK w zb. z art. 244 KK w zw. z art. 11 § 2 KK w razie, gdy sprawca dopuścił się czynu z art. 178a § 1 KK w okresie obowiązywania zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych orzeczonego w związku ze skazaniem za przestępstwo, lecz który uprawomocnił się przed dniem 1.7.2010 r.
Jakub Iwaniec
sędzia Sądu Rejonowego
dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie
[/hidepost]