W kierunku jednolitości i dalej
Węgierskie przepisy krajowe w interesie jednolitej interpretacji
W 2011 r. reforma prawa na Węgrzech ustanowiła czteropoziomowy system sądownictwa, na czele którego stoi Kúria (Sąd Najwyższy). Głównym zadaniem Kúrii jest zagwarantowanie jednolitego stosowania prawa, co realizuje ona poprzez komisję ds. skarg dotyczących jednolitości („UCP”). W skład UCP wchodzą prezes i wiceprezes Kúrii oraz 40 starszych sędziów cywilnych, karnych i administracyjnych, a komisja wydaje wiążące decyzje dotyczące jednolitości („UD”).
W 2020 r. Węgry wdrożyły system precedensów. W ramach tego systemu, oprócz UD, wszystkie orzeczenia Kúrii wydane w sprawach indywidualnych mogą nabrać mocy precedensowej jako orzeczenia precedensowe („CLD”), pod warunkiem że zostaną opublikowane w zbiorze orzeczeń sądowych („BHGy”) (UD i CLD dalej zwane „precedensami”).
Od 1.1.2026 r. nowa ustawa jeszcze bardziej wzmocni rolę UCP w egzekwowaniu jednolitości orzecznictwa w sprawach cywilnych.
Procedury komisji ds. skarg dotyczących jednolitości
Komisja ds. skarg dotyczących jednolitości wydaje wiążące decyzje w ramach dwóch rodzajów procedur. Jedna z nich to procedura w interesie jednolitości prawa („PIL”) („jogegységi eljárás”), a druga to procedura skarg dotycząca jednolitości („CP”) („jogegységi panasz eljárás”).
Procedura PIL jest wszczynana, gdy izba Kúrii chce odejść od precedensu lub gdy najwyżsi urzędnicy Kúrii lub prokurator generalny zwrócą się do komisji ds. jednolitości orzecznictwa o wydanie decyzji w sprawie jednolitości orzecznictwa (§ 32–34 ustawy CLXI z 2011 r.). Procedura PIL jest rodzajem krajowej procedury prejudycjalnej, której zwieńczeniem jest decyzja komisji ds. jednolitości orzecznictwa.
CP jest nadzwyczajną procedurą odwoławczą. Strona (przegrywająca) w indywidualnej sprawie może zaskarżyć niepodlegającą odwołaniu decyzję izby Kúrii, jeżeli w trakcie postępowania sąd niższej instancji lub sama izba Kúrii odstąpiły od wcześniejszego precedensu (§ 41/B ustawy CLXI z 2011 r.).
W wyniku systemu precedensowego węgierscy sędziowie są zobowiązani do przestrzegania interpretacji prawnych określonych w precedensach. Zasady dotyczące odstępstwa od precedensów różnią się w przypadku izb Kúrii i sądów niższej instancji. Te pierwsze muszą zawiesić postępowanie i zwrócić się do UCP o wydanie UD, jeśli chcą odstąpić od precedensu. Mogą one odstąpić od precedensu tylko wtedy, gdy UCP tak zdecyduje w PIL. Orzecznictwo UCP jasno wskazuje, że izby Kúrii mogą uchylić precedens tylko wtedy, gdy UCP im na to zezwoli. Natomiast sądy niższej instancji mogą odstąpić od precedensów, jeśli wyjaśnią, dlaczego nie stosują się do interpretacji przepisów prawnych przedstawionej przez Kúrię. Jednak takie odstępstwo stanowi podstawę do wszczęcia postępowania przed UCP.
Gdyby precedens został uchylony bez interwencji UCP (przez Kúrię lub sądy niższej instancji), merytoryczna strona sprawy i uzasadnienie uchylenia mogłyby nadal zostać (ponownie) zbadane w ramach postępowania przed UCP.
Praktyka UCP zapewniająca jednolitość
Praktyka UCP jasno wskazuje, że powyższe zasady mają zastosowanie również w przypadku uchylenia precedensu na podstawie wyroku TSUE. Gdy TSUE wydaje wyrok na podstawie art. 267 TFUE, izba Kúrii, która skierowała pytanie prejudycjalne, ma obowiązek zasięgnąć opinii UCP przed uchyleniem precedensu niezgodnego z prawem UE. Jeżeli sąd niższej instancji uchyla precedens z powodu wyroku TSUE wydanego na podstawie art. 267 TFUE, jego ostateczna decyzja podlega nadzwyczajnemu odwołaniu.
Zgodnie z niedawną decyzją UCP, jeżeli jakiekolwiek nowe wymogi wynikające z wyroku TSUE mogą prowadzić do uchylenia precedensu, izby Kúrii są zobowiązane zwrócić się do UCP o wydanie orzeczenia (ust. 25).
W następstwie wyroku TSUE w sprawie NW-PQ pojawiły się nowe wymogi, które doprowadziły do uchylenia wcześniejszych precedensów. W fazie udzielania odpowiedzi sędziowie odsyłający – zamiast bezpośrednio zastosować wyrok do swojej sprawy – zwrócili się o dokonanie przeglądu wcześniejszych precedensów. W odpowiedzi UCP oceniło wyrok TSUE w kontekście krajowym i wydało nowy precedens zawierający wytyczne dla izb orzekających. W opinii odrębnej jeden z członków UCP argumentował, że interpretacja wyroku w sprawie NW-PQ nie wymagała udziału UCP (pkt 66–102).
W następstwie wyroku TSUE w sprawie C-630/23 izba P.VI Kúrii, która skierowała pytanie prejudycjalne, zamiast zastosować wyrok do swojej sprawy, zwróciła się do UCP o ponowne zbadanie poprzedniego precedensu. W decyzji UCP sformułowano to w następujący sposób:
„Izba P.VI. […] […] złożyła wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (uwaga: tak nazywa się skierowanie sprawy do UCP) […] w postępowaniu toczącym się przed nią w sprawie nr, dotyczącym interpretacji wyroku C-630/23 TSUE” [podkreślenie dodane].
Następnie UCP zinterpretował wyrok C-630/23 TSUE i zmienił swoje poprzednie orzeczenie UD w oparciu o wyrok TSUE z lipca 2025 r. Izba P.VI nie podjęła jeszcze decyzji w sprawie toczącej się przed nią na podstawie orzeczenia UD lub wyroku CEU.
Wnioski
Naszym zdaniem, obecny porządek proceduralny, zgodnie z którym izba Kúrii musi uzyskać uprzednią zgodę UCP przed zastosowaniem wyroku TSUE do rozpatrywanej sprawy, jest problematyczny i niezgodny z doktryną Simmenthala.
W oparciu o sprawę Simmenthal UCP może oczywiście zmienić precedens w świetle wyroku TSUE, ale taka zmiana nie może być warunkiem wstępnym zastosowania orzeczenia TSUE przez sąd krajowy. Sąd krajowy nie ma również obowiązku zawieszania własnego postępowania i oczekiwania, aż UCP przeprowadzi merytoryczną analizę wyroku TSUE. Problem ten jest już znany Komisji Europejskiej (sprawozdanie dotyczące praworządności z 2024 r. i sprawozdanie dotyczące praworządności z 2025 r.) i musi być również oczywisty dla TSUE, biorąc pod uwagę jego wyrok w sprawie Global Ink Kft. oraz kolejne pytania prejudycjalne skierowane przez sądy węgierskie w Gyula (kwiecień 2025 r.) i Szeged (maj 2025 r.), które kwestionują prawo UCP do interpretowania wyroków TSUE dla sądów węgierskich.
Kompetencje przyznane UCP w zakresie ustalania, czy i w jaki sposób można stosować wyroki TSUE, utrudniają bezpośrednie stosowanie prawa Unii przez sądy krajowe. W efekcie wiążąca moc odpowiedzi TSUE jest filtrowana przez ustalenia UCP. To proceduralne przesunięcie koliduje z obowiązkami sądu odsyłającego wynikającymi z art. 4 ust. 3 TUE.
Tłumaczył: Tomasz Posłuszny
* Sędzia Sądu Miejskiego w Budapeszcie oraz wykładowczyni na Wydziale Prawa Uniwersytetu Eötvös Loránd w Budapeszcie.
** Profesor nadzwyczajny na Wydziale Prawa Uniwersytetu ELTE w Budapeszcie oraz adwokat (Izba Adwokacka w Budapeszcie).