Wszczęcie postępowania przeciwko osobie jako moment przerwania biegu terminu przedawnienia karalności
[hidepost=1]
Przedstawienie zarzutów w postępowaniu przygotowawczym
Jak wynika z treści przepisów art. 71 § 1 KPK oraz art. 102 KK, w postępowaniu przygotowawczym przerwanie biegu terminu przedawnienia wiązać należy z wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów, bądź też zredukowaną formą przedstawienia zarzutów, w której nie jest konieczne wydanie takiego postanowienia.
Przedstawienie zarzutów w postępowaniu przygotowawczym powinno nastąpić w momencie, gdy dane istniejące w chwili wszczęcia postępowania lub zgromadzone w jego toku uzasadniają dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba (art. 313 § 1 KPK). Przepis ten określa materialną podstawę do przedstawienia zarzutów zarówno w śledztwie, jak i dochodzeniu, odnosząc ją do sytuacji, w której istnieją informacje, które dostatecznie uzasadniają tezę, że określona osoba dopuściła się popełnienia czynu zabronionego.
W literaturze przedmiotu podkreśla się, że przedstawienie zarzutów konkretyzuje osobę podejrzanego w postępowaniu karnym, kierując przeciwko niej bieg postępowania. Z tego też powodu stanowi więc swoiście zwrotny moment postępowania przygotowawczego, albowiem od tej chwili toczy się ono w fazie ad personam5.
Instytucja przedstawienia zarzutów jest czynnością złożoną. Stanowi ona w zasadzie zespół czynności, które organ procesowy zobowiązany jest podjąć, aby skutecznie skierować wobec podejrzanego postępowanie karne6. Ustawodawca przewidział dwie formy przedstawienia zarzutów, różnicując je przede wszystkim potrzebą wydania postanowienia w tym przedmiocie. Zróżnicowanie to wynika wprost z treści art. 71 § 1 KPK, który definiując status procesowy podejrzanego, determinuje go bądź to wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów, bądź też przedstawieniem zarzutów z pominięciem etapu wydania takiego postanowienia. W tym ostatnim przypadku do przedstawienia zarzutów dochodzi w związku z przesłuchaniem osoby podejrzanej, które rozpoczyna się od poinformowania jej o treści zarzutów.
Co do zasady, przedstawianie zarzutów w formie wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów występuje w śledztwie (art. 313 § 1 KPK). Z kolei w dochodzeniu, regułę stanowi przedstawienie zarzutów bez sporządzenia przedmiotowego postanowienia. Tu bowiem, zgodnie z art. 325g § 1 KPK, nie jest wymagane takie postanowienie, chyba że podejrzany jest tymczasowo aresztowany. Podobnie w wypadkach niecierpiących zwłoki, w szczególności wtedy, gdy mogłoby to spowodować zatarcie śladów lub dowodów przestępstwa, można w toku tych czynności przesłuchać osobę podejrzaną o popełnienie przestępstwa w charakterze podejrzanego przed wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów, jeżeli zachodzą warunki do jego sporządzenia (art. 308 § 2 KPK). Wszędzie tam, gdzie przedstawienie zarzutów następuje w związku z przystąpieniem do przesłuchania, rozpoczyna się je od poinformowania podejrzanego o treści zarzutów.
I tu właśnie na gruncie omawianej instytucji mogą pojawić się pierwsze wątpliwości. Wynikać one będą z tego, że instytucja przedstawienia zarzutów składa się z kilku czynności. W jej formalnej postaci, wymaga ona sporządzenia przez organ procesowy postanowienia o przedstawieniu zarzutów, następnie niezwłocznego ogłoszenia jego treści podejrzanemu i wreszcie jego przesłuchania7. Tych ostatnich czynności nie przeprowadza się jedynie wówczas, gdy podejrzany ukrywa się albo nie przebywa w kraju. Uregulowanie to ma walory praktyczne, albowiem umożliwia przedstawienie zarzutów w sytuacji, gdy z powyższych powodów nie byłoby możliwe wykonanie wszystkich czynności składających się na tę instytucję.
Okoliczność, że przedstawienie zarzutów w omawianej postaci następuje w ramach kilku kolejno podejmowanych czynności, może rodzić pytanie, w którym właściwie momencie dochodzi do wszczęcia postępowania przeciwko osobie w rozumieniu z art. 102 KK. Poszczególne elementy tej instytucji, tj. sporządzenie postanowienia o przedstawieniu zarzutów, jego ogłoszenie czy wreszcie przesłuchanie podejrzanego, mogą następować po sobie w różnych przedziałach czasowych. Wprawdzie ustawodawca wskazał w art. 313 § 1 KPK, że ogłoszenie podejrzanemu treści postanowienia o przedstawieniu zarzutów powinno nastąpić niezwłocznie po sporządzeniu postanowienia, jednak z takiego zapisu nie wynika, iż wykonanie tych czynności musi odbyć się w ciągu jednego dnia. Tymczasem, jak wyżej wskazano, z punktu widzenia przerwania biegu terminu przedawnienia karalności, różnica jednego dnia może mieć istotne znaczenie dla wystąpienia skutku wskazanego w art. 102 KK.
Wydaje się, że różnice czasowe, o których jest tu mowa, mogą zachodzić pomiędzy każdą czynnością wskazaną w art. 313 § 1 KK, tj. zarówno pomiędzy sporządzeniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów, jego ogłoszeniem, czy wreszcie przesłuchaniem podejrzanego. Zresztą sformułowanie „niezwłocznie” zdaje się bezpośrednio odnosić wyłącznie do czynności ogłoszenia treści postanowienia o przedstawieniu zarzutów podejrzanemu. Wprawdzie ustawodawca nakazuje, aby w ramach tych czynności doszło również do przesłuchania podejrzanego, ale wydaje się, że określenie „niezwłocznie” nie odnosi się wprost do tej czynności. W praktyce jednak zazwyczaj obydwie czynności będą jednak przeprowadzane bezpośrednio jedna po drugiej, chyba że zwłoka wyniknie np. z żądania podejrzanego, o którym stanowi art. 301 KPK, tj. związanego z udziałem w przesłuchaniu ustanowionego obrońcy8. Podkreślić również trzeba, że określenie „niezwłocznie”, wcale nie oznacza „natychmiast”, „od razu”. Można je bowiem tłumaczyć w ten sposób, że podjęcie omawianych tu czynności powinno nastąpić „bez nieuzasadnionej zwłoki”9 albo w „możliwie krótkich odstępach czasu10.
Interpretacja ta nadal jednak nie pozwala rozstrzygnąć, w jakim kierunku powinna pójść praktyka w omawianym zakresie. Wątpliwe jest w szczególności to, czy sporządzenie postanowienia o przedstawieniu zarzutów powinno następować dopiero wówczas, gdy organ procesowy będzie miał praktyczną możliwość niezwłocznego (a w zasadzie natychmiastowego) ogłoszenia jego treści podejrzanemu, czy też możliwa jest również i taka praktyka, w ramach której organ ścigania mógłby sporządzić postanowienie o przedstawieniu zarzutów niezależnie od tego, czy w dniu jego sporządzenia dojdzie równocześnie do jego ogłoszenia podejrzanemu? W takiej jednak sytuacji, aby zachować warunek „niezwłocznego” ogłoszenia podejrzanemu jego treści, organ ten powinien w tym celu, bez zbędnej zwłoki, podjąć niezbędne czynności, np. wezwać go albo przymusowo doprowadzić np. w ramach instytucji określonej w art. 247 § 1 KPK. Ta ostatnia regulacja umożliwia prokuratorowi zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie osoby podejrzanej np. jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że nie stawi się ona na wezwanie w celu przeprowadzenia czynności procesowej.
W orzecznictwie sądów za uprawnioną uznano jednak praktykę, w której dopiero po sporządzeniu postanowienia o przedstawieniu zarzutów, organ ścigania podjął niezwłocznie czynności zmierzające do wezwania określonej osoby celem ogłoszenia jej treści tego postanowienia i przesłuchania w charakterze podejrzanego11.
Oczywiste jest również, że niezwłoczne ogłoszenie treści postanowienia o przedstawieniu zarzutów, a następnie przesłuchanie podejrzanego, nie nastąpi wówczas, gdy czynności tych nie można wykonać z powodu jego ukrywania się lub nieobecności w kraju. Takie sytuacje przewidział sam ustawodawca i wyraził je wprost w treści art. 313 § 1 in fine KPK.
[/hidepost]