Zwalczanie przestępczości gospodarczej w Polsce na tle doświadczeń brytyjskich – wybrane zagadnienia

(inne teksty tego autora)

[hidepost=1]

Podsumowanie

Konkludując przedstawione w artykule rozważania, należy wskazać, że Polska powinna zintensyfikować wysiłki w walce z przestępczością gospodarczą. W tym celu warto odwołać się do doświadczeń brytyjskich, które powinny stać się inspiracją do następujących działań:

• rezygnacji z zajmowania się zagadnieniem zwalczania przestępczości gospodarczej „od afery do afery” i przyjęcia podejścia programowego, które polega na zdiagnozowaniu słabych punktów i problemów w tym zakresie, określeniu sposobów ich rozwiązania, wskazaniu priorytetów, które powinny zostać osiągnięte, określeniu sposobów mierzenia stopnia realizacji przyjętych priorytetów, a w końcu przyjęciu szczegółowego i zawierającego wszystkie te elementy programu zmian, którego wykonanie powinno być stale nadzorowane, oceniane i dostosowywane do zmieniających się potrzeb⁵⁷;
• przyjęcia, że niezbędnym warunkiem podniesienia skuteczności walki z przestępczością gospodarczą jest zapewnienie bliskiej współpracy wszystkich podmiotów, do których zadań należy prowadzenie postępowań w tym zakresie⁵⁸, w szczególności wszystkich instytucji ścigania, tj. Policji, ABW, CBA, służb skarbowych, celnych itd., zwłaszcza w zakresie wymiany posiadanych informacji i dostępu do nich;
• nawiązania bliskiej współpracy z sektorem gospodarczym, zwłaszcza z sektorem bankowym, ubezpieczeniowym, usług płatniczych, w celu uzyskania fachowego wsparcia w prowadzonych postępowaniach oraz pomocy szkoleniowej, a także wymiany informacji;
• zapewnienia funkcjonariuszom, pracownikom, prokuratorom oraz sędziom specjalistycznego szkolenia dotyczących praktycznych zagadnień funkcjonowania instrumentów obrotu gospodarczego oraz prowadzenia postępowań karnych dotyczący przestępczości gospodarczej;
• zintensyfikowania działań prewencyjnych w zakresie przestępczości gospodarczej⁵⁹, w tym ostrzegania firm oraz konsumentów przed praktykami przestępczymi, co wymaga jednak stworzenia systemu wczesnego rozpoznawania skali działalności przestępczej i powierzania najtrudniejszych spraw, merytorycznie oraz technicznie przygotowanym do tego, komórkom.

Na zakończenie warto podkreślić, że obecny także w Wielkiej Brytanii problem długotrwałości postępowań dotyczących skomplikowanych spraw gospodarczych, próbuje rozwiązać się przez lepsze wykorzystanie instytucji porozumień procesowych⁶⁰ oraz wdrożenie reguł właściwego przygotowania i zarządzania procesami, w tym wybierania do takich doświadczonych i przeszkolonych sędziów⁶¹, co może stać się inspirujące także dla Polski. Trwająca od kilku lat budowa nowego podejścia do zwalczania oszustw zaczęła się jednak od stworzenia solidnych i nowoczesnych podstaw prawnych, czego przykładem jest the Fraud Act 2006, co także powinno stać się przykładem dla naszego kraju⁶².

 

SUMMARY

Counteracting economic crime in Poland vs. the British experience – selected issues

The article concerns the British experience in the fight against economic crime, particularly fraud, and the possibility of transplanting it to Poland. The British experience should serve as an inspiration for changing the law and practice in Poland, which are still not able to deal effectively with combating economic crime, as evident in the so-called Amber Gold case. The article presents the institutions in the UK that are involved in counteracting economic crime and some of the tools they use. The author postulates that some of the solutions be transferred to Poland, e.g.: equipment of the supervisory institution with investigative powers, establishment of an entity to deal with the fight against serious economic crime, close cooperation with the private sector, establishment of entity to coordinate collaboration of public institutions. Moreover, the author compares the opportunities for specialization in counteracting economic crime in both countries. This comparison shows that the specialization options in Poland are much more limited.

dr Grzegorz Krysztofiuk - autor jest prokuratorem.

¹ Por. O. Górniok, Przestępczość gospodarcza i jej zwalczanie, Warszawa 1994, s. 117–119.

² W sprawie definicji pojęcia „przestępstwo gospodarcze” por. R. Zawłoc­ki, Prawo karne gospodarcze, Warszawa 2007, s. 56–61.

³ Zgodnie z Informacją Prokuratora Generalnego, aż 85 spraw o przestępstwa gospodarcze prowadzono w prokuraturach rejonowych. Prokuratury okręgowe prowadziły 13,6 spraw, a prokuratury apelacyjne 1,4 spraw o przestępstwa gospodarcze, por. Informacja Prokuratora Generalnego o działaniach powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury w zakresie zwalczania przestępczości gospodarczej w latach 2007–2012, Warszawa 2012, s. 11.

⁴Por. M. Levi, Nadużycia giełdowe i oszustwa – doświadczenia brytyjskie [w:] Przestępczość gospodarcza, Doświadczenia europejskie i amerykańskie, pod red. A. Siemaszko, Warszawa 1995, s. 65.

⁵ Już w 1983 r. rząd Wielkiej Brytanii powołał niezależny Komitet Procesów o Oszustwa (Fraud Trials Committee), którym kierował Lord Roskill. Wyniki pracy Komitetu oraz jego zalecenia zostały przedstawione w tzw. Raporcie Roskilla z 1986 r.

⁶Zgodnie z Informacją Prokuratora Generalnego, w okresie od 1.1.2007 r. do 31.8.2012 r. do powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury wpłynęło łącznie 27 845 spraw o przestępstwa gospodarcze objęte Informacją, w tym w 2007 r. – 3640 spraw, w 2008 r. – 4077 spraw, w 2009 r. – 4435 spraw, w 2010 r. – 4817 spraw, w 2011 r. – 6191 spraw. Informacja obejmuje większość przestępstw gospodarczych, w tym także przestępstwa pozakodeksowe oraz stypizowane w art. 76 i 106d KKS, por. Informacja Prokuratora Generalnego…, op. cit., s. 10.

⁷ Zgodnie z informacją podaną przez Komendę Główną Policji, w 2012 r. Policja wszczęła 83 124 postępowań dotyczących przestępstw gospodarczych, dane dostępne na: http://www.statystyka.policja.pl/portal/st/
840/83416/Raport_statystyczny_za_2012_rok.html

⁸Por. Informacja zamieszczona na: http://cbs.policja.pl/portal/cbs/
379/9889/Podstawowe_zadania.html. W 2011 r. w zainteresowaniu CBŚ pozostawało 209 grup przestępczych „w obszarze przestępstw ekonomi­cznych”, por. Sprawozdanie z działalności Centralnego Biura Śledczego KGP za 2011 r., Warszawa 2012, s. 2. Szerzej por. W. Jaroch, Współczesna zorganizowana przestępczość gospodarcza, „Białostockie Studia Prawni­cze” Nr 6/2009, s. 167–170.

⁹ T. jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 29, poz. 154 ze zm.

¹⁰ Szerzej por. Raport z działalności Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w 2011 r., Warszawa 2012, s. 25–28. Z raportu wynika, że ABW prowadziła w 2011 r. 250 śledztw.

¹¹ Dz.U. Nr 104, poz. 708 ze zm. Zgodnie z art. 1 ust. 4 powołanej ustawy, działalnością godzącą w interesy ekonomiczne państwa jest każde zachowanie mogące spowodować w mieniu jednostki sektora finansów publicznych w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, jednostki niezaliczanej do sektora finansów publicznych otrzymującej środki publiczne lub przedsiębiorcy z udziałem Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego znaczną szkodę w rozumieniu art. 115 § 7 KK.

¹² Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.

¹³ Dz.U. Nr 183, poz. 1538 ze zm.

¹⁴ CBA podaje, że 17 prowadzonych przez nie w 2011 r. śledztw dotyczyło sektora gospodarczego, czego nie należy jednak utożsamiać z przestępstwami gospodarczymi. W 2011 r. CBA prowadziło ogółem 419 śledztw. Szerzej por. Informacja o wynikach działalności Centralnego Biura Antykorupcyjnego w 2011 r., Warszawa 2012, s. 4.

¹⁵ T. jedn.: Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.

¹⁶ T. jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.

¹⁷ Dz.U. Nr 168, poz. 1323 ze zm.

¹⁸ T. jedn.:  Dz.U. z 2011 r. Nr 41, poz. 214 ze zm.

¹⁹ Rozporządzenie z 13.6.2003 r. w sprawie określenia organów uprawnionych obok Policji do prowadzenia dochodzeń oraz organów uprawnionych do wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem pierwszej instancji w sprawach podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, jak również zakresu spraw zleconych tym organom, Dz.U. Nr 108, poz. 1019 ze zm.

²⁰ T. jedn.:  Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694 ze zm.

²¹ T. jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 70, poz. 473 ze zm.

²² Dz.U. z 2001 r. Nr 4, poz. 25 ze zm.

²³ Dz.U. Nr 171, poz. 1225 ze zm.

²⁴ Dz.U. Nr 42, poz. 473 ze zm.

²⁵ Z dniem 1.10.2013 r. SOCA zostanie zastąpiona przez Narodową Agencję do spraw Przestępstw (National Crime Agency, NCA), zgodnie z the Crime and Courts Bill 2012.

²⁶ Jednym z zaleceń tzw. Raportu Roskilla było powołanie nowej organizacji do spraw zapobiegania, wykrywania i ścigania poważnych oszustw. Na mocy the Bribery Act 2010 kompetencje SFO zostały rozszerzone o korupcję.

²⁷ Definicja oszustwa jest obecnie zamieszczona w the Fraud Act 2006. Szerzej por. H. Travers, N. Yeo, S. Brazil, The main fraud offences prosecuted by SFO [w:] Serious Economic Crime. A boardroom guide to prevention and compliance, pod red. H. Travers’a, London 2011, s. 117–120, dostępna na: www.seriouseconomiccrime.com/ebooks/Serious-Economic-Crime.pdf

²⁸ Działalność SFO ogranicza się do Anglii, Walii oraz Irlandii Północnej.

²⁹ Por. R. Alderman, Preventing serious economic crime: the SFO’s priorities and successes [w:] Serious Economic Crime…, op. cit., s. 17–20.

³⁰ Por. A. Leppard, The City of London Police – a local force with a global remit [w:] Serious Economic Crime…, op. cit., s. 27–31.

³¹ Por. Government Fraud Review. Final Report, dostępny na:

http://www.northeastfraudforum.co.uk/documents/FraudReview.pdf.

³² Por. The National Crime Agency. A plan for the creation of a national crime-fighting capability, s. 20–21, dostępny na: http://www.homeoffice.gov.uk/publications/crime/nca-creation-plan?view=Binary.

³³ Należy dodać, że od 1.4.2013 r. FSA, na mocy the Financial Services Act 2012, zostanie zastąpione przez Financial Conduct Authority.

³⁴ Zgodnie z the Financial Services and Markets Act 2000, the Criminal Justice Act 1993 oraz the Money Laundering Regulations 2007.

³⁵ Por. T. McDermott, The FSA’s role in prosecuting market abuse and insider dealing [w:] Serious Economic Crime…, op. cit., s. 21–26.

³⁶ T. jedn.: Dz.U. z 2012 r. Nr 1149 ze zm.

³⁷ Przestępstwa te są określone w the Enterprise Act 2002, the Consumer Protection from Unfair Trading Regulations 2008 oraz  the Consumer Credit Act 2006. Omawiane kompetencje dotyczą Anglii, Walii oraz Irlandii Północnej.

³⁸ Por. O. Górniok, Przestępczość gospodarcza…, op. cit., s. 199–200.

³⁹ Stowarzyszenie grupujące podmioty świadczące usługi w zakresie płatności (UK Payments).

⁴⁰ Por. A. Leppard [w:] op. cit., s. 30.

⁴¹ Por. Fighting Fraud Together. The strategic plan to reduce fraud,dostępny na: http://www.homeoffice.gov.uk/publications/agencies-public-bodies/nfa/fighting-fraud-tog/fighting-fraud-together?view=Binary.

⁴² Por. T. Tomaszewski, Dowód z opinii biegłego w procesie karnym, Warszawa 2000, s. 100.

⁴³ Ibidem, s. 101.

⁴⁴Dotyczy to związków przedsiębiorców i pracodawców tworzonych w oparciu o przepisy ustawy z 23.5.1993 r. o organizacjach pracodawców (Dz.U. Nr 34, poz. 148 ze zm.) lub izb gospodarczych, które funkcjonują na podstawie ustawy z 30.5.1989 r. o izbach gospodarczych (t. jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 710).

⁴⁵ Przykładem takiej współpracy w Wielkiej Brytanii może być Biuro Oszustw Ubezpieczeniowych (Insurance Fraud Bureau), pozarządowa organizacja utworzona oraz utrzymywana przez towarzystwa ubezpie­czeniowe. Innym przykładem  może być CIFAS – brytyjska organizacja pozarządowa zajmująca się prewencją w sprawach oszustw, utworzona głównie przez przedsiębiorców, ale otwarta także dla sektora publicznego. Celem CIFAS jest wymiana informacji o potwierdzonych przypadkach oszustw. CIFAS prowadzi własne bazy danych dotyczące oszustw oraz pracowników za nie odpowiedzialnych. Należy podkreślić, że the Serious ­Crime Act 2007 upoważnił instytucje publiczne do dzielenia się informacjami z prywatnymi organizacjami zajmującymi się zwalczaniem oszustw, takimi jak CIFAS.

⁴⁶ M.in. UK Payments Administration, CIFAS, Vodafone, por. A. ­Leppard [w:] op. cit., s. 29.

⁴⁷ Por. Fighting Fraud Together…, op. cit., s. 15.

⁴⁸ Por. O. Górniok, Przestępczość gospodarcza…, op. cit., s. 67–68.

⁴⁹ Ibidem, s. 199.

⁵⁰Por. Zalecenia Rady Europy nr R/81/12 dotyczące przestępstw gospodarczych, zatwierdzone 25.6.1981 r. Rada Europy wskazała na postępujący proces specjalizacji gospodarczej w prokuraturach mający miejsce w coraz większej ilości państw członkowskich, m.in. w Niemczech, Danii, ­Szwecji, Holandii, Norwegii oraz niektórych kantonach Szwajcarii oraz na możliwość powoływania specjalnych sądów (izb) do orzekania w sprawach karnych gospodarczych przewidzianą m.in. we Francji, Holandii i Niemczech. W tym ostatnim kraju stawia się szczególne wymagania sędziom orzekającym w sprawach gospodarczych, obejmujące m.in. podstawową wiedzę o księgowości, szerzej O. Górniok, Problemy przestępczości gospodarczej w świetle zaleceń Rady Europy, PiP Nr 9/1991, s. 48–49; Z. Monkiewicz, Z. Nizińska, Wybrane problemy regulacji prawnej przestępczości gospodarczej, Biuro Studiów i Analiz Kancelarii Sejmu, Warszawa 1993, s. 3–6.

⁵¹ Informacje dotyczące nadużyć w spółkach z o.o. mogą pochodzić od the Insolvency Service, które jest wykonawczą agencją the Department of Business, Innovation and Skills. The Insolvency Service prowadzi dochodzenia w tych sprawach (nie mają one jednak karnego charakteru).

⁵² Dotyczy wyłącznie Anglii oraz Walii.

⁵³ Szerzej na: http://www.cps.gov.uk/your_cps/our_organisation/cfg/the_group/index.html.

⁵⁴ Dz.U. Nr 49, poz. 296 ze zm.

⁵⁵ Por. Informacja Prokuratora Generalnego…, op. cit., s. 10.

⁵⁶Z drugiej strony, warto wspomnieć przykłady jeszcze dalej posuniętej specjalizacji w prokuraturach okręgowych, np. w Prokuraturze Okręgowej w Białymstoku został powołany, w ramach wydziału VI, dział zajmujący się oszustwami ubezpieczeniowymi, bankowymi i w obrocie gospodarczym oraz korupcją.

⁵⁷ Krytycznie o zajmowaniu się walką z przestępstwami ekonomicznymi na zasadzie doraźnych akcji, podejmowanych ad hoc, gdy podnosi się „stan alarmowy” pisał już L. Lernell, por. Przestępczość gospodarcza. Zagadnienia społeczno-ekonomiczne, Warszawa 1965, s. 19.

⁵⁸Za niezbędną należy przy tym uznać także współpracę innych podmio­tów publicznych zajmujących się obrotem gospodarczym, np. sądów gospodarczych prowadzących Krajowy Rejestr Sądowy. Brytyjski odpowiednik KRS – Companies House uczestniczy w zapobieganiu oraz zwalczaniu oszustw związanych z informacjami oraz dokumentami składanymi do rejestru poprzez m.in. zamieszczanie publicznych ostrzeżeń dotyczących oszukańczych praktyk, w których powoływano się na licencje udzielone przez Companies House.

⁵⁹ W sprawie rodzajów środków prewencyjnych por. W. Pawełko, Zapobieganie przestępstwom gospodarczym, Warszawa 1971, s. 103–109.

⁶⁰ Attorney General wydał w tym celu specjalne wytyczne dla prokuratorów dotyczące rozmów o ugodach oraz prezentowaniu tych ugód w sądach w sprawach poważnych lub skomplikowanych oszustw. Zachęca w nich do korzystania z możliwości zawarcia ugody na jak najwcześniejszym etapie. Wytyczne dostępne są na: https://www.gov.uk/plea-discussions-in-cases-of-serious-or-complex-fraud–8.

⁶¹ The Lord Chief Justice wydał w tym celu specjalne reguły postępowania (Protocol on the Control and Management of Heavy Fraud and Other Complex Criminal Cases 2005) oraz praktyczne wskazówki. Szerzej por. Govern­ment Fraud Review. Final Report.  

⁶² Por. The National Fraud Strategy. A New approach to combating fraud 2009–2011, s. 49, dostępna na: http://www.insurancefraudbureau.org/files/misc_pdfs/[email protected].

[/hidepost]