Zwalczanie przestępczości gospodarczej w Polsce na tle doświadczeń brytyjskich – wybrane zagadnienia

Grzegorz Krysztofiuk

[hidepost=1]

Aspekt instytucjonalny

1) Polska

Rozważania dotyczące przygotowania do zwalczania przestępczości gospodarczej w Polsce należy rozpocząć od aspektu instytucjonalnego. Walka z tą kategorią przestępstw należy w naszym kraju do kompetencji wielu instytucji. Kluczową rolę niewątpliwie pełni prokuratura. Przypomnieć bowiem należy, że najpoważniejsze przestępstwa gospodarcze, określone w rozdziałach XXXVI i XXXVII KK, wymagają prowadzenia postępowań przygotowawczych w formie śledztwa. Ponadto, prokuratorzy sprawują nadzór nad dochodzeniami, a to ta forma postępowania przygotowawczego jest przewidziana dla większości pozakodeksowych przestępstw gospodarczych⁶.

Najwięcej postępowań przygotowawczych dotyczących przestępstw ekonomicznych prowadzi Policja⁷. Zadania w omawianym zakresie zostały przydzielone różnym szczeblom tej służby. W szczególności należy podkreślić, że wyspecjalizowana w przestępczości gospodarczej komórka funkcjonuje w ramach Centralnego Biura Śledczego. Powołany w CBŚ Wydział do zwalczania Zorganizowanej Przestępczości Ekonomicznej zajmuje się zwalczaniem oszustw w sferze obrotu finansowego na szkodę instytucji finansowych, banków, towarzystw ubezpieczeniowych, giełd, firm leasingowych, funduszy inwestycyjnych, zwalczaniem korupcji w zakresie prowadzonych spraw związanych z działalnością zorganizowanych grup przestępczych, rozpoznawaniem i przeciwdziałaniem zjawisku prania pieniędzy, zwalczaniem zorganizowanych grup czerpiących zyski z nielegalnego handlu paliwami oraz zwalczaniem oszust celno-podatkowych⁸.

Zadania w zakresie zwalczania przestępczości gospodarczej zostały powierzone także Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Do jej zadań należy rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw godzących w ekonomiczne podstawy państwa, a także ściganie ich sprawców (art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu⁹). Ustawodawca nie sprecyzował w jakikolwiek sposób przestępstw, które mogą zostać uznane za godzące w ekonomiczne podstawy państwa, co pozostawia Agencji szeroki zakres działania. Sama ABW wskazuje, że przedmiotem jej działania w tym zakresie są głównie: oszustwa podatkowe, pranie pieniędzy, bezpieczeństwo energetyczne, wydatkowanie funduszy unijnych, nadużycia przy zamówieniach publicznych oraz przestępstwa giełdowe¹⁰.

Znacznie bardziej precyzyjnie zostały określone kompetencje Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Biuro zostało utworzone do zwalczania korupcji w życiu publicznym i gospodarczym, a także do zwalczania działalności godzącej w ekonomiczne interesy państwa (art. 1 ust. 1 ustawy z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym¹¹). Do jego zadań należy m.in. rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu, określonych w art. 296–297, 299 i 305 KK, obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi, określonym w art. 310 KK, a także o których mowa w art. 585–592 KSH¹² oraz określonych w art. 179–183 ustawy z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi¹³, jeżeli pozostają w związku z korupcją lub działalnością godzącą w interesy ekonomiczne państwa (art. 2 ust. 1 lit. b powołanej ustawy)¹⁴.

Kolejną instytucją, której powierzono zadania w zakresie prowadzenia postępowań o przestępstwa gospodarcze, jest Służba Celna. Do jej zadań należy m.in. rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw skarbowych, a także przestępstw przeciwko prawom własności intelektualnej, określonych w art. 116–118 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych¹⁵ oraz w art. 305 ustawy z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej¹⁶ (art. 2 ust. 1 pkt 5 i 6 lit. c ustawy z 27.8.2009 r. o Służbie Celnej¹⁷), jeśli zostały ujawnione przez Służbę Celną. W ramach kontroli skarbowej, inspektorzy kontroli skarbowej mogą zajmować się nie tylko przestępstwami skarbowymi, ale również przestępstwami przeciwko prawom własności intelektualnej (art. 2 ust. 2a ustawy z 28.9.1991 r. o kontroli skarbowej¹⁸). Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości¹⁹, uprawnienie do prowadzenia dochodzeń w sprawach o niektóre przestępstwa gospodarcze przysługuje ponadto: urzędom skarbowym i inspektorom kontroli skarbowej w sprawach o przestępstwa z art. 77, art. 78 ust. 1 i art. 79 ustawy z 29.9.1994 r. o rachunkowości²⁰, organom Inspekcji Handlowej w sprawach o przestępstwa określone w art. 43 ust. 1 i 2 oraz art. 45³ ust. 1 ustawy z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi²¹ oraz w art. 38 ustawy z 15.12.2000 r. o Inspekcji Handlowej²², a także organom Państwowej Inspekcji Sanitarnej w sprawach o przestępstwa określone w art. 96–99 ustawy z 25.8.2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia²³ i w art. 14 ust. 3 ustawy z 30.3.2001 r. o kosmetykach²⁴.

Powierzenie zadań w zakresie zwalczania przestępczości gospodarczej tak wielu, tak istotnie różniącym się od siebie instytucjom, należy uznać za konieczność. Zróżnicowany charakter tej przestępczości nie pozwala na skoncentrowanie jej zwalczania w ograniczonej liczbie podmiotów. Charakterystyczne jest przy tym, że dla części tych instytucji sprawy karne stanowią jedynie wycinek ich działalności, a jej głównym przedmiotem są sprawy administracyjne (np. organy skarbowe, celne, inspekcje).

[/hidepost]