Sprostowanie danych osobowych dotyczących tożsamości płciowej osoby fizycznej w akcie stanu cywilnego
– uwagi na tle wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13.3.2025 r., C-247/23 w sprawie Deldits
Podstawy prawne sprostowania danych osobowych dotyczących tożsamości płciowej w akcie stanu cywilnego w świetle wyroku Deldits
W kontekście powyższych rozważań, można zastanawiać się nad zastosowaniem do sprostowania danych osobowych dotyczących tożsamości płciowej osoby fizycznej trybu objętego art. 35 ust. 1 PrAktStCyw, tj. przez kierownika urzędu stanu cywilnego, a to w zw. z art. 16 w zw. z art. 5 ust. 1 lit. d rozporządzenia 2016/679. Z uwagi jednak na konstrukcję art. 35 ust. 1 PrAktStCyw i ograniczoną możliwość prowadzenia postępowania dowodowego sprostowanie aktu urodzenia w zakresie płci transosób przez kierownika urzędu stanu cywilnego jest aktualnie trudne do realizacji wobec konieczności przedstawienia przez te osoby zaświadczeń wystawionych przez właściwych specjalistów – psychiatry i seksuologa bądź psychologa. W rachubę wchodzi zatem realnie tryb sądowy sprostowania aktu urodzenia przewidziany w art. 36 PrAktStCyw, ale moim zdaniem, stosowany wprost, nie zaś w drodze analogii – jak wynika z uchwały SN z 4.3.2025 r., III CZP 6/24. Wydaje się bowiem, że SN zastosował konstrukcję z uchwały z 25.2.1978 r., III CZP 100/77 (OSPiKA 1983, poz. 217), w której stwierdzono, że: „w wypadku wyjątkowym Sąd może sprostować akt urodzenia przez zmianę oznaczenia płci także przed dokonaniem korekcyjnego zabiegu operacyjnego zewnętrznych narządów płciowych, jeżeli cechy nowo kształtującej się płci są przeważające i stan ten jest nieodwracalny”. Kierując się zasadą prawdy obiektywnej, na której m.in. oparte zostało prawo o aktach stanu cywilnego, oraz szeroko pojętą ochronę dóbr osobistych człowieka, SN uznał wówczas za możliwe zastosowanie w drodze analogii – do istniejącej luki w prawie – przepisów o sprostowaniu błędu w akcie stanu cywilnego. Znacznie wcześniej – orzeczeniem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z 24.9.1964 r., II Cr 515/69 („Państwo i Prawo” 1965, Nr 10) sprostowano akt urodzenia na skutek uzgodnienia płci, posługując się analogią z art. 23 ust. 3 dawnego prawa o aktach stanu cywilnego, z zaznaczeniem tej zmiany ex nunc.
Tymczasem powyższe orzeczenia zapadły na podstawie innego stanu prawnego, art. 36 PrAktStCyw jest bardziej pojemny, skoro w postępowaniu sądowym w przedmiocie sprostowania aktu stanu cywilnego brak jest jakichkolwiek ograniczeń dowodowych. Zatem nie wydaje się konieczne sięganie do analogii i stosowanie art. 36 PrAktStCyw per analogiam. Sprostowania danych dotyczących tożsamości płciowej w akcie stanu cywilnego można dokonać w postępowaniu sądowym na podstawie art. 36 PrAktStCyw stosowanego wprost w zw. z art. 16 w zw. z art. 5 ust. 1 lit. d rozporządzenia 2016/679.
W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TSUE sądy krajowe powinny uczynić wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, by zapewnić pełną skuteczność prawa unijnego, w tym bezpośrednio stosowanego rozporządzenia 2016/679 i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nie celami. Wymóg dokonywania takiej wykładni zgodnej obejmuje w szczególności obowiązek zmiany, w stosownych przypadkach, przez sądy krajowe utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na wykładni prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami dyrektywy. Sąd krajowy nie może zatem ważnie stwierdzić, że nie można dokonać wykładni przepisu prawa krajowego zgodnie z prawem Unii jedynie ze względu na to, iż do tej pory niezmiennie interpretowano ten przepis w sposób niezgodny z prawem Unii14.
Z powyższego wynika możliwość odstąpienia od wykładni sądowej objętej uchwałą składu siedmiu sędziów SN z 22.6.1989 r., III CZP 37/89, zgodnie z którą występowanie transseksualizmu nie daje podstawy do sprostowania w akcie urodzenia wpisu określającego płeć, jako niedającą się pogodzić z celami art. 16 w zw. z art. 5 ust. 1 lit. d rozporządzenia 2016/679.
Wnioski
Wyrok Deldits jest niezwykle istotny z uwagi na praktyczne wskazówki oraz dość ogólny przekaz tez nim objętych, pozwalający na dokonanie pod pewnymi warunkami generalizacji. I bynajmniej nie w zakresie zakazu uzależnienia przez państwo członkowskie uzgodnienia płci od przedłożenia przez osobę transpłciową dowodu przeprowadzenia chirurgicznej korekty płci, bo to wynika z utrwalonej linii orzeczniczej ETPCz, wskazywanej powyżej. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1 wyroku stanowi natomiast wyraz aksjologicznie zgodnego podejścia Trybunału do sprostowania danych osobowych dotyczących tożsamości płciowej osoby transpłciowych w akcie urodzenia przez administratora tych danych, czyli w warunkach polskich kierownika urzędu stanu cywilnego lub jego zastępcę. Wyrok C-247/23 potwierdził obowiązek po stronie państw członkowskich do zapewnienia skutecznej realizacji art. 16 w zw. z art. 5 ust. 1 lit. d rozporządzenia 2016/679 w odniesieniu do sprostowania danych dotyczących tożsamości płciowej. Uchwała SN z 4.3.2025 r., III CZP 6/24, jest zatem zbędna do prawidłowego zastosowania prawa unijnego w kontekście uznania tożsamości płciowej osoby transpłciowej w trybie sprostowania aktu stanu cywilnego. Praktyka pokaże, czy osoby transpłciowe będą korzystały z instrumentu objętego art. 35 ust. 1 PrAktStCyw czy raczej z trybu sądowego. Niemniej niezwykle pożądane byłoby, aby sędziowie orzekający w tych sprawach rozważyli skierowanie pytania prejudycjalnego do TSUE w kontekście możliwości zastosowania trybu sprostowania przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego.
Rectification of personal data concerning gender identity of a natural person in a civil status record – remarks in the light of the judgment of the Court of Justice of the European Union of 13 March 2025, C-247/23 Deldits
The article examines the impact of the Court of Justice of the European Union judgment of 13 March 2025 in case C-247/23 (Deldits) on the procedure for rectifying the indication of sex in civil status records of transgender persons in Poland. The judgment interprets Article 16 in conjunction with Article 5(1)(d) of the GDPR as imposing on the registry authority (the head of the civil registry office) an obligation to rectify inaccurate data concerning gender identity.
The author contrasts this with the resolution of the Supreme Court of 4 March 2025 (III CZP 6/24), which transferred proceedings concerning the legal determination of sex to non-contentious proceedings (by analogy to Art. 36 of the Civil Status Records Act), but was issued in breach of the right to an independent and impartial tribunal and to a fair trial within the meaning of Art. 6(1) ECHR and the constitutional standard (Art. 45(1) of the Constitution of the Republic of Poland). She argues that the CJEU judgment enables the direct application of Art. 36 of the Civil Status Records Act (and potentially Art. 35) in conjunction with the GDPR, without recourse to analogy and departing from the earlier Supreme Court case law (III CZP 37/89), on the basis of EU law-conform interpretation.
Conclusion: the Deldits judgment provides a simpler and more dignified pathway for the rectification of birth certificates than the previous model of suing one’s own parents; preliminary references to the CJEU would be desirable in order to clarify the possibility of applying Art. 35 of the Civil Status Records Act.
Key words: rectification of civil status records, gender identity, transgender persons, GDPR (Art. 16, Art. 5(1)(d)), CJEU, dgment C-247/23 Deldits, Supreme Court resolution III CZP 6/24, Art. 36 of the Civil Status Records Act, EU law-conform interpretation, judicial independence, etermination of sex / legal gender recognition