Środki ochrony prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego – ujęcie cywilnoprawne
[hidepost=1]
2) Dobra osobiste naturalne i „pozytywno-prawne”
Z uwagi na kryterium źródła, z którego wynikają omawiane dobra, wskazać należy dobra osobiste naturalne, przyrodzone osobie fizycznej (por. np. art. 30 Konstytucji RP), istniejące niezależnie od woli ustawodawcy. Prawo pozytywne tylko dookreśla ich ramy i sposób ochrony, a nie może nigdy odmówić istnienia i konieczności ochrony tych dóbr. Co więcej, najważniejszą przyczyną samego bytu państwa i całego porządku prawnego jest właśnie ochrona naturalnych dóbr osobistych, a normy mają w odniesieniu do nich charakter deklaratywny, stwierdzający tylko ich istnienie. Taki charakter mają życie i godność człowieka, dobra pozostające ze sobą w nadzwyczaj ścisłym związku, a ochrona życia stanowi zarazem podstawowy, pierwotny imperatyw ochrony godności osoby ludzkiej12. Naturalny charakter mają także inne dobra osobiste jak: zdrowie, nietykalność cielesna, wolność, a także swoboda myśli, wyznania oraz sumienia.
Drugą grupę, wyodrębnioną przez kryterium źródła, stanowią dobra osobiste „pozytywno-prawne”, ukształtowane w toku rozwoju życia społecznego i znajdujące swój wyraz w normach prawa lub judykaturze. W szczególności są to: nazwisko, stan cywilny, pseudonim, wizerunek, rezultaty twórczości, mir domowy czy tajemnica korespondencji.
Wiodące znaczenie należy przyznać dwóm dobrom podstawowym, a mianowicie życiu i godności. W Konstytucji RP wprawdzie godność wymieniona jest jako pierwsza, a życie w dalszej kolejności i mogłoby się wydawać, że to godność jest podstawowym, „źródłowym” dobrem osobistym, ale w istocie dobro to związane jest integralnie z życiem, tworząc z nim łącznie pewne dobro podstawowe, jakim jest „godne życie” człowieka. Godność może przysługiwać tylko żyjącej osobie ludzkiej (kult zmarłych jest dobrem przysługującym w istocie ich żyjącym bliskim) i z tego względu samej godności nie można przypisać nadrzędnego miejsca względem życia.
Ustalenie szczegółowej wzajemnej hierarchii większości dóbr osobistych generalnie nie jest możliwe, aczkolwiek nie powinna ulegać wątpliwości wskazana nadrzędność życia i godności. Należy jednak opowiedzieć się za dopuszczalnością porównywania doniosłości niektórych dóbr osobistych, ponieważ niektóre dobra zajmują ewidentnie niższe miejsce względem innych (np. pseudonim, tajemnica korespondencji mają bez wątpienia niższą wagę od zdrowia). Z uwagi jednak na przejawianie się omawianych dóbr w subtelnej sferze przeżyć osobistych, porównywanie ich doniosłości, aczkolwiek niekiedy możliwe i celowe, powinno być dokonywane w szczególnie ostrożny i wyważony sposób, przy założeniu, że wzajemnej wagi wielu dóbr osobistych nie da się uchwycić ani generalnie, ani ad casum. Ponadto, swoboda decyzji o sposobie ukształtowania swojej sytuacji osobistej należy do podmiotu i ta swoboda także ujmowana może być jako dobro osobiste (art. 47 Konstytucji RP).
3) Prawo do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego jako podmiotowe prawo osobiste
Na tle powyższych rozważań konieczne jest zwrócenie uwagi na istotne znaczenie dla człowieka jego „prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego”13. Kodeks cywilny wprawdzie nie wymienia tego dobra osobistego, ale wśród wymienionych w art. 23 KC dóbr osobistych znajduje się zdrowie. Jednym zaś z podstawowych czynników decydujących o jakości życia ludzkiego jest środowisko. Przepisy prawa ochrony środowiska mają służyć jego ochronie, a tym samym chronią zdrowie człowieka, jego spokój psychiczny. Naruszanie norm prawa ochrony środowiska jest jednocześnie naruszeniem zdrowia jako dobra osobistego14.
Istnienie prawa do korzystania z walorów nieskażonego środowiska, jako podmiotowego prawa osobistego w rozumieniu art. 23 KC, uznał SN po raz pierwszy w postanowieniu z 20.7.1984 r.15, natomiast w wyroku z 10.7.1975 r.16 potwierdził, że: „prawo człowieka do nieskażonego środowiska biologicznego i do zaspokojenia uczuć estetycznych pięknem krajobrazu może być chronione środkami przewidzianymi w art. 24 KC tylko wtedy, gdy pogwałcenie tego prawa stanowi równocześnie naruszenie lub zagrożenie praw osobistych, których przedmiotem są dobra osobiste w rozumieniu art. 23 KC”. W praktyce rzadki może być przypadek naruszenia wyłącznie „samoistnego” prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego, gdyż jego naruszenie najczęściej łączyć się będzie z naruszeniem (zagrożeniem) jeszcze innych dóbr osobistych.
Wszystkie dobra osobiste odnoszą się do zachowań wpływających na sferę psychiczną, duchową człowieka, ale niektóre z nich dotyczą takich zachowań, które odnoszą się do stanów rzeczy mających także, częściowo albo wyłącznie, charakter materialny, substancjonalny17. Dobrami pierwotnymi są w ścisłym ujęciu tylko życie i godność, a wszystkie pozostałe dobra mają od nich charakter pochodny. Prawo do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego znajduje potwierdzenie w art. 74 Konstytucji RP18 i stosownie do jej przepisu art. 81 „prawa tego można dochodzić w granicach określonych w ustawie”, a więc też na podstawie przepisów KC o dobrach osobistych19. Celem prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego jest zapewnienie jednostce takiego kontaktu ze światem przyrody, który nie prowadziłby do jego zniszczenia i harmonizowałby z jego ochroną20. Korzystanie to nie może prowadzić jednak do skutków sprzecznych z tym celem, a wynikające z tego uprawnienia środki prawne nie mogą być kierowane przeciw działaniom służącym ochronie środowiska, ale tylko przeciwko czynnikom jego destrukcji.
[/hidepost]