Środki ochrony prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego – ujęcie cywilnoprawne
[hidepost=1]
Środki ochrony prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego
W polskim porządku prawnym ochronę omawianego prawa zapewnia przede wszystkim Konstytucja RP (art. 74 i 81), prawo cywilne (np. art. 23, 24, 448 KC), prawo administracyjne (np. PrOchrŚrod, ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt21, ustawa z 27.4.2001 r. o odpadach22, ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych23, ustawa z 16.4.2004 r. o ochronie przyrody24, ustawa z 13.9.1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach25, ustawa z 13.4.2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie26), prawo karne (art. 181–188 KK), a nawet prawo wykroczeń (art. 148–166 KW).
Przepisy Konstytucji RP ustanawiają obywatelskie prawo do środowiska, którego treść wyprowadzić można z art. 5, art. 68 ust. 4, art. 74 i 86, a gwarancją jego realizacji jest prawo podmiotowe do informacji o stanie i ochronie środowiska wyrażone w art. 74 ust. 3 Konstytucji RP27, które znalazło szczegółową regulację w ustawie z 3.10.2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko28. Ujęcie tej kwestii w ustawie zasadniczej sprawia, że ustawodawca wyraźnie wskazuje, iż prawo do środowiska poddaje konstytucyjnej ochronie, a tym samym ochronie przez cały system prawa, a ponadto jednocześnie reguluje pozycję jednostki wobec państwa w zakresie wyznaczonym przez chronioną wartość.
Zgodnie z art. 5 Konstytucji, Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju. Podniesienie zasady zrównoważonego rozwoju do rangi ustrojowej zasady konstytucyjnej powoduje obowiązek kierowania się nią przez państwo w realizacji podstawowych funkcji wyrażonych w art. 5 Konstytucji. Oznacza to konieczność uwzględnienia zasady zrównoważonego rozwoju w stanowieniu prawa, a jej naruszenie może być podstawą zaskarżenia aktów prawnych do Trybunału Konstytucyjnego29.
Ujęcie prawa do środowiska jako „prawa obywatelskiego” oznacza, że państwo przyjęło na siebie powinność ochrony prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego i jego respektowania w stosunkach z obywatelami30, pozostawiając szczegółową regulację środków i sposobu ochrony tego prawa uregulowaniom zawartym w ustawach zwykłych.
Normy ustawodawstwa zwykłego, które mogą być narzędziem prawnych działań społeczeństwa na rzecz ochrony środowiska, można ująć w dwie grupy. Pierwsza to różne przepisy dotyczące stricte ochrony środowiska, dla których jest ono bezpośrednim przedmiotem ochrony. Dysponentem przewidzianych w nich uprawnień może być jednostka lub organizacja społeczna (np. art. 322–328 PrOchrŚrod, art. 24 ust. 1 ZapSzkodŚrodU). Druga grupa przepisów to normy służące bezpośrednio ochronie dóbr innych niż środowisko. Ochrona prawa do środowiska dokonuje się w tym przypadku niejako pośrednio. Podmiot, w którego określone innego rodzaju dobro godzi działanie lub zaniechanie oddziałujące jednocześnie w ujemny sposób na środowisko naturalne, podejmuje przeciwko niemu akcję prawną, broniąc zarazem owego, indywidualnego dobra. Tym samym eliminuje zjawisko naruszające środowisko.
Bezpośredniej ochrony środowiska, tj. nierealizowanej przez obronę indywidualnego interesu, jednostka nie może dochodzić w drodze roszczenia kierowanego we własnym imieniu przed sądem powszechnym31. Może natomiast czynić to pośrednio poprzez dochodzenie ochrony prawa osobistego do środowiska w oparciu o przepisy prawa cywilnego.
Przede wszystkim możliwe jest to na podstawie przepisów o ochronie dóbr osobistych, gdyż w razie zagrożenia dobra osobistego jednostka może żądać zaniechania działania zagrażającego dobru do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego (art. 24 § 1 zd. 1 KC), w przypadku naruszenia tego dobra także dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia (art. 24 § 1 zd. 2 KC) i naprawienia powstałej szkody (art. 24 § 2 KC)32, a ponadto w przypadku naruszenia owego dobra także zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (art. 448 KC, art. 24 § 1 zd. 3 KC).
Cechy przepisu art. 24 § 1 KC sprawiają, że jego zastosowanie do ochrony prawa do środowiska daje szeroką legitymacje procesową (czynną jak i bierną), skoro każdy, kto mógłby domagać się ochrony prawnej w oparciu o przepisy prawa cywilnego, może wystąpić przeciwko każdemu podmiotowi, który bezprawnie wywiera negatywny wpływ na środowisko i zarazem narusza jego dobro. Ponadto, przepis ten nie wiąże odpowiedzialności sprawcy z zasadą winy i nie uzależnia jej od wystąpienia szkody (na osobie lub mieniu), lecz tylko od zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego poprzez destrukcję świata przyrody.
Potencjalnie uprawnione do wystąpienia z roszczeniem z art. 24 § 1 KC będą więc wszystkie osoby objęte zasięgiem niszczącego przyrodę oddziaływania, a to umożliwia aktywność na rzecz cywilnoprawnej ochrony środowiska szerokiego kręgu obywateli. Stosownie do art. 1 ust. 2 ustawy z 17.12.2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym33 wprost wyłączono możliwość dochodzenia roszczeń o ochronę dóbr osobistych. W tym zakresie uwzględnione zostały uwagi zgłaszane przez Polską Konfederację Pracodawców Prywatnych Lewiatan do projektu ustawy34. Zawężenie zakresu przedmiotowego ustawy stanowi wyraz obawy przed nadużywaniem pozwu grupowego. Zapewne kierując się doświadczeniami innych państw, które w swoich porządkach prawnych mają już pozwy grupowe, polski ustawodawca chciał uniknąć ,,fali masowych roszczeń”. Dostrzegając niedoskonałości funkcjonowania tego środka w systemach prawnych innych państw, a także z potrzeby sprawdzenia jego funkcjonowania, zdecydował się na zawężenie zakresu przedmiotowego tej regulacji. W celu zapewnienia skutecznego dochodzenia roszczeń grupowych ograniczył zakres ochrony do spraw o roszczenia o ochronę konsumentów, z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny oraz z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych. To zawężenie zakresu zastosowania ustawy w praktyce pewnie znacznie ograniczy jej zastosowanie (np. przez wyłączenie roszczeń pracowniczych35.
Określone oddziaływanie na środowisko naturalne, stanowiące zagrożenie lub naruszenie dobra osobistego, może być jednocześnie immisją przekraczającą „przeciętną miarę”, a to może stanowić podstawę do roszczenia o zaniechanie naruszania dobra osobistego (art. 24 § 1 KC), jak i roszczenia negatoryjnego o zaniechanie naruszania własności nieruchomości (art. 222 § 2 w zw. z art. 144 KC)36.
Również przepisy KC o odpowiedzialności deliktowej mogą być podstawą ochrony omawianego dobra (w szczególności art. 415, 435, 439 KC) opartej jednak na zasadzie winy (powód będzie musiał wykazać zawinione naruszenie jego dobra – art. 6 KC i art. 232 KPC), z wyjątkiem odpowiedzialności odszkodowawczej przewidzianej w przepisie art. 435 KC, gdyż opiera on odpowiedzialność sprawcy na zasadzie ryzyka37.
[/hidepost]