Środki ochrony prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego – ujęcie cywilnoprawne
[hidepost=1]
Dochodzenie roszczeń o ochronę prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego
Ochrona dóbr osobistych może mieć charakter niemajątkowy, jak i majątkowy38. W razie naruszenia dób osobistych pokrzywdzonemu przysługuje żądanie zarówno przyznania odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, jak i żądanie zasądzenia odpowiedniej sumy na wskazany przez niego cel społeczny. Za przyjęciem kumulatywnego charakteru roszczeń wynikających z przepisu art. 448 KC przemawia jego wykładnia gramatyczna. Ustawodawca użył bowiem spójnika ,,lub”, co przesądza o alternatywie łącznej, a nie rozłącznej39. Wyrażany jest także odmienny pogląd o charakterze obu wskazanych w art. 448 KC środków: zadośćuczynienie pełni funkcję kompensacyjną, natomiast zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny funkcję represyjną. Przytacza się szereg argumentów na rzecz przyjęcia alternatywnego charakteru tych roszczeń, wskazując chociażby wykładnię systemową i celowościową, tożsamość środka w postaci świadczenia pieniężnego, tożsamość celu i funkcji obydwu tych roszczeń40. Kwestia ta została rozstrzygnięta przez SN w uchwale (7) z 9.9.2008 r.41, w której uznano że osoba, której dobra osobiste zostały naruszone, może żądać od sprawcy przed sądem zadośćuczynienia pieniężnego dla siebie, jak i zasądzenia odpowiedniej sumy na wskazany przez niego cel społeczny.
Niemajątkowy charakter spraw ma dla określenia właściwości rzeczowej sądu tak decydujące znaczenie, że w przypadkach, gdy łącznie z prawami niemajątkowymi dochodzone są roszczenia majątkowe, o właściwości sądu do roszczeń majątkowych decyduje w konkretnym przypadku właściwość sądu określona dla spraw niemajątkowych. Przykładowo, w wypadku łącznego z ochroną dóbr osobistych żądania uiszczenia przez sprawcę tego naruszenia odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny (art. 448 KC), sprawa w całości rozpatrywana będzie przez sąd okręgowy42.
Już z samej istoty ochrony praw podmiotowych wynika, że korzystać z niej może tylko osoba, która ze względu na swój stosunek do naruszonego lub zagrożonego prawa ma w tym interes prawny. Podmiotem, przeciwko któremu stosowne żądanie ma być skierowane lub z udziałem którego rozpoznane, powinna być także osoba w jakimś stopniu z funkcjonowaniem tego prawa związana. Obydwie strony muszą więc pozostawać w pewnym stosunku do spornego prawa. Legitymację czynną będzie posiadała osoba, której prawo do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego (jako dobro osobiste lub łącznie z nim jeszcze inne dobra osobiste) zostało naruszone (zagrożone), a legitymację bierną podmiot dopuszczający się naruszenia (zagrożenia) tego dobra.
Jak wskazano powyżej, przepis art. 24 § 1 KC zawiera domniemanie bezprawności działania sprawcy naruszenia dóbr osobistych. Wobec tego na żądającej ochrony osobie spoczywa ciężar wykazania, że działanie sprawcy narusza jego prawo osobiste, natomiast pozwany chcąc uniknąć odpowiedzialności musi wykazać, iż jego działania nie były bezprawne43. Przedmiotem prawa podmiotowego chroniącego dobra osobiste są tylko zachowania – dozwolone lub indyferentne – podmiotu uprawnionego, a po stronie innych osób występuje „symetrycznie” obowiązek zaniechania zachowań, stanowiących ingerencję w sferę dóbr osobistych tego podmiotu, czego w drodze roszczenia może domagać się uprawniony44.
Przyjęcie prawa człowieka do korzystania z wartości środowiska, jako prawa podmiotowego o wymienionych cechach, pozwala na ochronę bez względu na to, czy zostało naruszone prawo konkretnej osoby, grupy osób czy też całej społeczności. Wystarczy, że zgłaszający roszczenie wykaże, jakie wartości środowiska zostały naruszone i czyim zachowaniem. Ochrona zostanie więc skierowana na wskazane wartości środowiska i przyczyny naruszenia, a nie na podmiot, którego prawo osobiste zostało naruszone. W sprawach odszkodowawczych na plan pierwszy wysunie się restytucja naturalna z korzyścią dla całej społeczności. W wypadku odszkodowań pieniężnych obejmą one niestety tylko osoby, na które opiewa orzeczenie. Powództwo o zaniechanie, o ograniczenie działalności lub instalację urządzeń zabezpieczających są z korzyścią dla ogółu, niezależnie od podmiotu zgłaszającego roszczenie. Jednak tylko ten podmiot (podmioty) będzie uprawniony do przeprowadzenia egzekucji roszczenia45.
Ocena, czy daną wartość uznać należy za dobro osobiste, a konkretne zdarzenie za jego naruszenie, dokonana być musi na podstawie poglądów rozsądnych, racjonalnie myślących ludzi. Za jej podstawę nie może być przyjęty sam tylko subiektywny odbiór danej sytuacji przez osobę żądającą ochrony46. Konieczność obiektywnego pojmowania dóbr osobistych wynika z bezwzględnego charakteru praw osobowości. Jeżeli bowiem od wszystkich oczekujemy powstrzymania się od naruszania tych praw, to każdemu zapewnić musimy możliwość poznania ich treści. Odwołanie się do wewnętrznych i subiektywnych odczuć osoby żądającej ochrony pozostawałoby w sprzeczności z bezwzględną skutecznością praw osobowości. Obiektywizacja krzywdy jest konieczna dla uchronienia się od cech przypadkowych (np. przewrażliwienie pokrzywdzonego)47. Ustalenie istnienia bądź nieistnienia określonych dóbr osobistych nie może być uwarunkowane uznaniem osoby dopatrującej się ewentualnego naruszenia jej sfery prawnej; decydującą rolę w tym zakresie powinno odgrywać społeczne uznanie takich wartości i ich ocena przez przeciętnych „rozsądnie i uczciwie myślących ludzi”48.
Naruszenie prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego może stanowić o podstawie roszczeń ex delicto. Odpowiedzialność deliktowa powstaje, gdy zdarzenie wyrządzające szkodę nie jest związane ze stosunkiem zobowiązaniowym, lecz jest samodzielnym źródłem nowego stosunku obligacyjnego49.
To, z jakich środków prawnych skorzysta pokrzywdzony, pozostawione jest jego uznaniu50. Wprawdzie w myśl zasady iura novit curia sąd powinien znać obowiązujące prawo i właściwie je stosować, a więc dokonać subsumcji odpowiedniego przepisu prawa do ustalonego stanu faktycznego sprawy, ale to do pokrzywdzonego należy decyzja, czy w ogóle skorzysta z ochrony prawnej na drodze procesu i to on powinien dokładnie określić żądanie i przytoczyć okoliczności faktyczne na jego uzasadnienie (art. 187 § 1 KPC), a ponadto może on wskazywać podstawy prawne swych żądań i wniosków (art. 210 § 1 zd. 2 KPC). Ostateczne ustalenie podstawy prawnej merytorycznego rozstrzygnięcia pozostaje w wyłącznej dyspozycji sądu (art. 328 § 2 KPC), który ocenia, jakie znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy mają fakty przytoczone i wykazane przez powoda. Ich znaczenie podlega ocenie w świetle sformułowania i wykładni właściwej normy prawnej, która w rozpoznawanej sprawie ma być zastosowana51.
[/hidepost]