Środki ochrony prawa do osobistego korzystania z wartości środowiska naturalnego – ujęcie cywilnoprawne
[hidepost=1]
Jan Turek – autor jest sędzią Sądu Apelacyjnego w Sądzie Okręgowym w Krośnie oraz uniwersyteckim pracownikiem naukowo-dydaktycznym.
1 Artykuł został oparty na referacie przedstawionym na konferencji „Człowiek a środowisko. Aspekty prawno-społeczne” w Iwoniczu w dniach 8–10.10.2009 r.
2 Ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (t.jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 ze zm.; dalej jako: PrOchrŚrod) zawiera w art. 3 pkt 39 definicję „środowiska”. Dla przykładu można wskazać, że definicję „prawa ochrony środowiska” na tle instytucji wspólnotowych przywołują M. Bar, J. Jendrośka [w:] Prawo ochrony środowiska, Wrocław 2005, s. 21; zob. też B. Draniewicz, Prawo ochrony środowiska w orzecznictwie sądów administracyjnych, dodatek do MoP Nr 13/2009.
3 Zob. L. Jastrzębski, Prawo ochrony środowiska w Polsce, Warszawa 1990, s. 60 oraz R. Paczuski, Prawo ochrony środowiska, Bydgoszcz 1996, s. 60.
4 Podobnie: W. Radecki, Ustawa o ochronie przyrody. Komentarz, Warszawa 2006, s. 40. Rozwój ustawodawstwa w zakresie prawa ochrony środowiska przedstawił J. Sommer, Efektywność prawa ochrony środowiska i jej uwarunkowania – problem udatności jego struktury, Wrocław 2005, s. 24–47. Dorobek legislacyjny w zakresie prawa ochrony środowiska na poziomie europejskim omawia Z. Bukowski, Prawo ochrony środowiska Unii Europejskiej, Warszawa 2007, a z okresu przedakcesyjnego L. Mering, Ochrona środowiska w prawie wspólnotowym i prawie polskim, Sopot 1999. Trzeba podkreślić, że tak istotna ilość aktów normatywnych potęguje rozważania, czy prawo ochrony środowiska jest „jedynie” przekrojem między gałęziami prawa, czy też stanowi już wyodrębnioną gałąź prawa – zob. L. Jastrzębski, Ochrona środowiska w PRL. Zagadnienia administracyjne, Warszawa 1983, s. 75. Nie przesądzając tej kwestii stwierdzić można, że ilościowa ekspansja prawa ochrony środowiska pociąga za sobą coraz większy brak spójności, dużo niejasności, braki w stosowaniu jednolitej terminologii, itp. – zob. J. Sommer, op. cit., s. 124.
5 Zob. Z. Radwański, Prawo cywilne, Warszawa 2007, s. 166; A. Szpunar, Kilka uwag o ochronie dóbr osobistych, PS Nr 1/2003, s. 28; S. Dmowski [w:] S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Część ogólna, Warszawa 2001, s. 82.
6 Za jednolitym, podobnym do własności, ujęciem prawa osobistości opowiedzieli się już F. Zoll, Prawo cywilne, Poznań 1931, s. 120 i n., a także S. Grzybowski, Ochrona dóbr osobistych według przepisów ogólnych prawa cywilnego, Warszawa 1957, s. 78 i tenże, System prawa cywilnego. Część ogólna, pod red. S. Grzybowskiego, Ossolineum 1985, s. 298–300 oraz A.Kopff, który wskazał jednak, że chroni ono wiele dóbr osobistych – A. Kopff, Koncepcja praw do intymności i do prywatności życia osobistego. Zagadnienia konstrukcyjne, SC 1972, t. XX. Za istnieniem jednego prawa opowiedzieli się także Z. Bidziński, J. Serda, Cywilnoprawna ochrona dóbr osobistych w praktyce sądowej [w:] Dobra osobiste i ich ochrona w polskim prawie cywilnym, pod red. J.St. Piątowskiego, Wrocław 1986, s. 47 i n. oraz M. Safjan, Refleksje wokół konstytucjonalnych uwarunkowań rozwoju ochrony dóbr osobistych, KPP Nr 1/2002, s. 241 i n.
7 Zob. M. Sokołowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. T. I. Część ogólna, pod red. A. Kidyby, Lex/el 2009, komentarz do art. 23 KC, teza 2. Na fundamentalne znaczenie samej godności wskazuje M. Safjan, Refleksje…, op. cit., s. 241 i n.
8 Wyroki SN: z 30.8.1974 r., I CR 384/74, OSP Nr 10/1977, poz. 161, z 6.11.1986 r., I CR 317/86, Legalis, uzasadnienie wyroku SN z 7.2.2007 r., I PK 211/06, OSNP Nr 11–12/2008, poz. 158, OSP Nr 2/2009, poz. 16 oraz wyrok SN z 9.7.2009 r., II PK 311/08, MoPr Nr 3/2010, s. 143–147.
9 Wyroki SN: z 28.2.2003 r., V CK 308/02, OSNC Nr 5/2004, poz. 82, Biul. SN Nr 4/2004, poz. 47, z 21.3.2007 r., I CSK 292/06, niepubl., z 9.5.2007 r., II CSK 42/07, Legalis, z 10.5.2007 r., III CSK 73/07, MoP Nr 14/2008, s. 764 oraz z 11.5.2007 r., I CSK 47/07, Rej. Nr 5/2007, poz. 173. Zob. A. Drozd, Zakres zakazu przetwarzania danych osobowych, PiP Nr 2/2003, poz. 29; J. Balarczyk, Prawo do głosu – zarys problematyki, ZNUJ Nr 2/2010, s. 115; T. Bakalarz, Ochrona wyników badań naukowych, PUG Nr 6/2011, poz. 24 oraz K. Czub, O konstrukcji intelektualnych dóbr osobistych, ZNUJ Nr 1/2012, s. 19–42.
10 Zob. uchwała SN z 19.11.2010 r., III CZP 79/10, OSNC Nr 4/2011, poz. 41, Prok. i Pr. Nr 7–8/2011 – wkł. s. 9, Biul. SN Nr 11/2010, s. 9.
11 Zob. M. Turek, J. Turek, Kompetencja Unii Europejskiej w zakresie ustanawiania sankcji karnych za naruszenie ustawodawstwa europejskiego w dziedzinie ochrony środowiska, Pal. Nr 3–4/2007, s. 194–200; ponadto zob. J. Turek, Czynności dowodowe sądu w procesie cywilnym, Warszawa 2011, s. 224.
12 Ochrona życia ma także swoje źródło w aktach prawa międzynarodowego, przede wszystkim w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (ratyfikowanym przez Polskę 3.3.1977 r., Dz.U. Nr 38, poz. 167), który w art. 6 ust. 1 stanowi: „Każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. Prawo to powinno być chronione przez ustawę. Nikt nie może być samowolnie pozbawiony życia”. Szerzej zob. A. Turek, J. Turek, W poszukiwaniu kodeksu bioetycznego, „Prawo i Życie” Nr 1/2000, s. 23–29.
13 „Korzystanie” musi mieć charakter pozagospodarczy (zob. W. Radecki, Prawa i obowiązki obywatela w dziedzinie ochrony środowiska, Katowice 1991, s. 17–18) i polega na różnych formach niezakłóconego kontaktu z przyrodą, np. na oddychaniu czystym powietrzem, przebywaniu nad niezanieczyszczonymi wodami, mieszkaniu wśród nieniszczonej zieleni miejskiej lub wypoczywaniu w terenie o walorach krajobrazowych niezeszpeconych nieodpowiednim budownictwem.
14 Zob. B. Rakoczy, Cywilnoprawne aspekty pojęcia środowiska, PS Nr 5/2004, s. 86 i n.; J.J. Skoczylas stwierdza, że: „nie ma wystarczających podstaw de lege lata do istnienia jednolitego samoistnego prawa podmiotowego do środowiska (…)” – zob. Odpowiedzialność cywilna na podstawie ustawy – prawo ochrony środowiska, PS Nr 4/2003, s. 61 i n.
15 Zob. B. Kordasiewicz, Glosa do postanowienia SN z 20.7.1984 r., II CR 65/84, PiP Nr 2/1988, s. 143–144; W. Radecki, Prawa i obowiązki…, op. cit., s. 46.
16 I CR 356/75, OSP Nr 12/1976, s. 232 oraz glosa S. Grzybowskiego, tamże.
17 Zob. F. Zoll, op. cit., s. 121.
18 Przede wszystkim ust. 1: „Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom”, ust. 2: „Ochrona środowiska jest obowiązkiem publicznym” oraz ust. 4: „Władze publiczne wspierają działania na rzecz ochrony i poprawy stanu środowiska”.
18 Szerzej zob. P. Mazur, Prawo osobiste do korzystania z wartości środowiska naturalnego, PiP Nr 11/1999, s. 51–62. Przykład takiej „nieodpowiedzialnej” ingerencji w środowisko naturalne przedstawia J. Turek, Krośnieńskie ciekawostki krajoznawcze, „Wędrowiec Małopolski” Nr 17/2008, s. 62.
20 W.J. Katner, Prawo człowieka do korzystania z wartości środowiska to prawo obywatelskie czy także podmiotowe prawo cywilne?, „Studia Prawno-Ekonomiczne” Nr 45/1990, s. 35 oraz R. Kasprzyk, Akcja prewencyjna o ochronę środowiska, Pal. Nr 11–12/1990, s. 21.
21 T. jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002 ze zm.
22 T. jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 39, poz. 251 ze zm.
23 T. jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1266 ze zm.
24 Dz.U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880 ze zm.
25 T. jedn.: Dz.U. z 2005 r. Nr 236, poz. 2008 ze zm.
26 Dz.U. z 2007 r. Nr 75, poz. 493 ze zm.; dalej jako: ZapSzkodŚrodU.
27 Zob. A. Haładyj, Konstytucyjne prawo do korzystania z wartości środowiska, Pr. i Środ. Nr 2/2002, s. 37–44.
28 Dz.U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227.
29 Zob. Z. Bukowski, Konstytucyjne podstawy obowiązków państwa w zakresie ochrony środowiska, Pr. i Środ. Nr 4/2002, s. 63–73. Zasada ta to norma nakazująca wszystkim organom państwa abstrakcyjnie (tj. zawsze i we wszystkich działaniach) dążyć do osiągnięcia stanu zrównoważonego rozwoju – zob. M. Stoczkiewicz, Zasada zrównoważonego rozwoju jako zasada prawa, Pr. i Środ. Nr 1/2001, s. 122–123.
30 Zob. Z. Kędzia, Konstytucyjne prawa i wolności obywatelskie a prawa osobiste w rozumieniu cywilistycznym [w:] Dobra osobiste i ich ochrona w polskim prawie cywilnym. Zagadnienia wybrane, pod red. J.St. Piątkowskiego, Ossolineum 1986, s. 122.
31 Na mocy art. 323 ust. 2 PrOchrŚrod, roszczenie takie przysługuje organizacjom ekologicznym (także Skarbowi Państwa, jednostkom samorządu terytorialnego), w których ustawodawca upatruje zasadniczego partnera władzy wykonawczej w dziele ochrony środowiska – zob. także art. 80–80c PrOchrŚrod oraz wyrok WSA w Warszawie z 29.1.2009 r., II SA/Wa 1954/08, niepubl. i wyrok WSA w Gdańsku z 24.2.2009 r., II SA/Gd 906/08, niepubl., komentarze do orzeczeń: dodatek do MoP Nr 13/2009, s. 21–24.
32 Zaletą ochrony przewidzianej w art. 24 KC jest to, że wobec domniemania bezprawności zachowania zagrażającego lub naruszającego dobro osobiste ciężar wykazania, że takie działanie nie jest bezprawne spoczywa na pozwanym – szerzej zob. S. Grzybowski [w:] System prawa cywilnego. T. I. Część ogólna, Ossolineum 1985, s. 300–302.
33 Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44.
34 Zob. opinia PKPP Lewiatan w sprawie rządowego projektu ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, druk nr 1829 Sejmu VI kadencji, dostępna na: www.sejm.gov.pl.
35 Zob. A. Bobowska, Pracownicy nie wytoczą powództw zbiorowych, „Gazeta Prawna” Nr 245 z 16.12.2009 r. oraz K. Mularczyk, G. Miś, Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym – wybrane problemy praktyczne, Kwartalnik SSP „Iustitia” Nr 4/2011, s. 214–219.
36 Zob. J. Katner, Ochrona własności nieruchomości przed naruszeniami pośrednimi, Warszawa 1982, s. 90, 107 i 125; wyrok SN z 14.5.2002 r., V CKN 1021/00, Legalis.
37 Zob. M. Safjan [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 1997, Komentarz do art. 435 Nb 11 oraz do art. 439 Nb 6; wyroki SN z 5.1.2001 r., V CKN 190/00, Legalis i z 19.6.2001 r., II UKN 424/00, OSNP Nr 6/2003, poz. 155.
38 Zob. P. Pogłódek, Majątkowa ochrona dóbr osobistych, cz. I i II, MoP Nr 13/2004, s. 605 i n. oraz MoP Nr 14/2004, s. 647 i n.
39 Wyrok SN z 17.3.2006 r., I CSK 81/05, OSP Nr 3/2007, poz. 30.
40 Por. wyrok SN z 28.9.2005 r., I CK 256/05, niepubl.; wyrok SA we Wrocławiu z 24.3.2005 r., I ACa 44/05, MoP Nr 7/2007, s. 379.
41 III CZP 31/08, OSNC Nr 3/2009, s. 36.
42 Zob. M. Jędrzejewska [w:] Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza. T. 1. Postępowanie rozpoznawcze, pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 1997, s. 73–74; W. Siedlecki, Zarys postępowania cywilnego, Warszawa 1966, s. 87; J. Rodziewicz [w:] Kodeks postępowania cywilnego. T. 1. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2001, s. 171.
43 Zob. J.A. Piszczek, Cywilnoprawna ochrona godności pracowniczej, Toruń 1981, s. 204.
44 Zob. F. Zoll, op. cit., s. 121.
45 Por. W.J. Katner, Prawo…, op. cit., s. 35.
46 Zob. J. Jastrzębski, Kilka uwag o naprawieniu szkody niemajątkowej, Pal. Nr 3–4/2005, poz. 32.
47 Por. uzasadnienie wyroku SN z 16.4.2004 r., I CK 495/03, „Glosa” Nr 1/2005, poz. 54 wraz z glosą T. Grzeszaka.
48 Zob. A.Wojciszke, Katalog dóbr osobistych w świetle przepisów Konstytucji i Kodeksu cywilnego, „Gdańskie Studia Prawnicze” Nr 2/2000, s. 659–672, teza 1; por. P. Sut, Problem twórczej wykładni przepisów o ochronie dóbr osobistych, PiP Nr 9/1997 s. 26–38, teza 1.
49 Zob. G. Bieniek [w:] G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, Cz. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. T. I. Zobowiązania, Warszawa 2009, s. 291. Możliwy jest zbieg roszczeń z art. 439 KC i art. 322–328 PrOchrŚrod). Zbieg taki występuje wtedy, gdy działanie zagrażające wyrządzeniem szkody powoduje jednocześnie uciążliwości w korzystaniu z nieruchomości oraz stanowi naruszenie przepisów o ochronie środowiska. Możliwy jest także zbieg z innymi roszczeniami cywilnoprawnymi o charakterze prewencyjnym, zwłaszcza z roszczeniami z art. 24 § 1 i art. 222 § 2 KC – zob. R. Kasprzak, Akcja prewencyjna o ochronę środowiska, Pal. Nr 11–12/1990, s. 21.
50 Zob. A. Zieliński, Glosa do wyroku SN z 24.8.1990 r., II CR 405/90, Pal. Nr 8–9/1991, s. 78.
51 Szerzej J. Turek, Czynności…, op. cit., Warszawa 2011, s. 104.
52 Zob. M. Turek, J. Turek, op. cit., s. 200.
53 J. Turek, Krośnieńskie ciekawostki…, op. cit., s. 63. Powinność zachowania dla przyszłych pokoleń wszystkich wartości środowiska naturalnego jest powszechnym obowiązkiem, aby nie było potrzeby – jak w Nowym Jorku – budowania od podstaw w centrach miast „oaz zieleni”, zob. Dwie twarze Nowego Jorku, Rzeczp. z 24.2.2006 r., dodatek „Moje Podróże”.
54 Odwołując się do dobra ogółu dokonać należy syntezy często rozbieżnych interesów poszczególnych jednostek oraz racji państwa. Interes publiczny jest swoistym kompromisem między tym, co istotne z punktu widzenia istnienia państwa a sferą interesów prywatnych, zob. W. Lamentowicz, Państwo współczesne, Warszawa 1996, s. 42–43.
55 II CKN 394/00, Legalis. Podkreśla się nawet, że ochrona dóbr osobistych nie powinna w ogóle być powiązana z tym, czy do ich naruszenia doszło przez delikt popełniony samoistnie, czy przez niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy, które również może prowadzić do sytuacji, iż powstanie odpowiedzialność deliktowa. Każde naruszenie dóbr osobistych kwalifikuje się do wystąpienia z roszczeniem na podstawie art. 448 KC, zob. J. Luzak, K. Osajda, Odpowiedzialność za zmarnowany urlop w prawie polskim, KPP Nr 2/2005, s. 305, teza 3.
56 Por. wyrok SN z 12.6.2003 r., IV CKN 252/01, Legalis. Podejmowanie działań mających na celu dobro publiczne oraz troska o dobro wspólne muszą być wyrażane w sposób obiektywnie właściwy. K. Wencel zauważa, że możliwe wydaje się wytoczenie powództwa z tytułu naruszenia swoich dóbr osobistych (godności) poprzez czyjeś dyskryminujące traktowanie. W tym przypadku należy jednak udowodnić naruszenie dobra osobistego, a pozwany winien wykazać bezprawność działania. Przy zastosowaniu zasady odwróconego ciężaru dowodu jest to jedynie uprawdopodobnienie naruszenia, a ze strony pozwanego obowiązek wykazania, że nie dopuścił się aktu dyskryminacji – zob. Owoc zatrutego drzewa? Situation testing jako dowód w sprawach o dyskryminację, SP Nr 3–4/2010, s. 273–299. Z kolei P. Sut (Czy sfera intymności jest dobrem osobistym chronionym w prawie polskim?, Pal. Nr 7–8/1995, s. 49) podkreśla, że prywatność dotyczy wszystkich stosunków jednostki z najbliższym otoczeniem i temu otoczeniu dostępnych, natomiast intymność dotyczy emocji, które ze względu na swój charakter nie są ujawniane, ale którymi to emocjami jednostka może dzielić się z innymi osobami.
57 Zob. wyrok NSA z 16.7.2008 r., II OSK 843/07, niepubl.
[/hidepost]