Wolność wypowiedzi dziennikarskiej a jej niezbędne ograniczenia
[hidepost=1]
dr hab. prof. nadzw. UWr Robert Stefanicki – autor jest pracownikiem naukowo-dydaktycznym w Instytucie Prawa Cywilnego WPAiE Uniwersytetu Wrocławskiego.
1 Stanowisko to znajduje odzwierciedlenie w rozstrzygnięciach TK, zob. wyrok z 19.7.2011 r., K 11/10, Dz.U. Nr 160, poz. 964, OTK-A Nr 6A/2011, poz. 60, pkt 3.3.1. Por. wyrok ETPCz z 21.2.2012 r. Tuşalp przeciwko Turcji (w skargach nr 32131/08 i 41617/08) i powołanie tam wcześniejsze orzecznictwo; dostępne na: www.echr.coe.int.
2 I CSK 220/09, niepubl.
3 Sprawa C-163/10, Aldo Patriciello, MoP Nr 19/2011, s. 1020, Legalis.
4 Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864.
5 Kwestie te stały się m.in. przedmiotem ostrej, publicznej wymiany zdań (opinii) na temat Anti-Counterfeiting Trade Agreement ACTA, dostępne na: http://register.consilium.europa.eu/pdf/pl/11/st12/st12196.pl11.pdf.
6 Autor wypowiedzi, który nie wskazał żadnej podstawy w faktach, nie może powoływać się na dozwolony margines prowokacji lub przesady w przypadku zarzutu nieprawdziwego przedstawienia rzeczywistości, M.A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Warszawa 2010, zob. komentarz do art. 10 Konwencji.
7 R. Tokarczyk wskazuje w oparciu o komentowaną pozycję (M. Urbańczyk, Liberalna doktryna wolności słowa a swoboda wypowiedzi historycznej, recenzja [w:] „Przegląd Sejmowy” Nr 2/2011, s. 211), że poleganie na teoretycznym przekonaniu, iż „swoboda wypowiedzi nie jest wolnością nieograniczoną” napotyka na praktyczne trudności dokładnego wyznaczenia granic tej wolności. Pomimo, że zwaśnione strony tej debaty posługują się zwykle jakimiś, bardziej lub mniej przekonywującymi argumentami, uzasadniony jest pogląd, że regulacje prawne wypowiedzi historycznych są bezpośrednią konsekwencją wcześniejszego ich upolitycznienia.
8 Por. L. Garlicki, Wolność wypowiedzi dziennikarza – przywileje i odpowiedzialność, EPS Nr 1/2010, s. 12 i n.
9 I CSK 334/10, niepubl.
10 Ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe, Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.; dalej jako: PrPras.
11 I CSK 228/10, niepubl.
12 Zob. też zbliżone uwagi co do zgodności działań dziennikarza z wymogami dobrej wiary i zasad etyki zawodowej I.C. Kamińskiego (Swoboda wypowiedzi w orzeczeniach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, Kraków 2002, s. 186) na tle wyroku ETPCz z 20.5.1999 r. w sprawie „Bladet Tromso” A/S i Stensaas przeciwko Norwegii (skarga nr 21980/93, Legalis). W wyroku tym Trybunał stwierdził, że swoboda wypowiedzi byłaby krańcowo ograniczona, jeżeli miałaby mieć zastosowanie wyłącznie do informacji o udowodnionej prawdziwości. Warunki pracy dziennikarzy i wydawców zostałyby poważnie utrudnione, gdyby musieli ograniczyć publikowanie wyłącznie takich informacji. Z drugiej strony jednak, dziennikarze muszą, traktując to jako zasadę – starać się przekazywać informacje możliwie najbardziej zgodne z rzeczywistością. Zakres obowiązku dziennikarzy weryfikowania prawdziwości stwierdzenia przeznaczonego do rozpowszechnienia musi być uzależniony od szczególnych okoliczności każdej ze spraw.
13 I CSK 11/10, niepubl.
14 Skazanie dziennikarza w procesie cywilnym za to, że nie dochował należytej staranności w przygotowaniu artykułu nie narusza EKPCz, gwarantującej wolność słowa, wyrok ETPCz z 15.11.2011 r. w sprawie Semik-Orzech przeciwko Polsce, skarga nr 39900/06, Legalis.
15 Ustawodawca nie określił jednak kryteriów pozwalających na rozróżnienie pojęć sprostowania i odpowiedzi oraz nie sprecyzował tzw. przesłanek obligatoryjnej odmowy publikacji sprostowania prasowego, co jest niezgodne z konstytucją, wyrok TK z 25.11.2010 r., K 41/07, Dz.U. Nr 235, poz. 1551, OTK-A Nr 10A/2010, poz. 127.
16 III CZP 53/04, OSNC Nr 7–8/2005, poz. 114.
17 TK w uzasadnieniu wyroku z 20.3.2006 r. (K 17/05, Dz.U. Nr 49, poz. 358, OTK-A Nr 3/2006, poz. 30, zob. też powołane w nim europejskie i polskie orzecznictwo) wskazuje: „Abstrahując w tym miejscu od oceny dopuszczalności ingerencji w tzw. sferę pośrednią, wypada zaznaczyć, że zawsze wówczas, gdy realizacja tego prawa będzie wkraczała na pole owej sfery pośredniej, w której życie publiczne podmiotu nieuchronnie łączy się z jego życiem prywatnym (w tym sferą osobistą czy wręcz intymną), tam ocena dopuszczalności ingerencji, polegającej na »odkrywaniu« tej sfery życia poprzez jej ujawnienie innym osobom, powinna być dokonywana niezwykle ostrożnie i z wyważeniem racji, które mogłyby przemawiać za uznaniem priorytetu interesu publicznego, wyrażającego się w konstytucyjnej gwarancji prawa do informacji, w stosunku do ochrony prywatności”.
18 K 13/07, Dz.U. Nr 217, poz. 1435, OTK-A Nr 9/2010, poz. 98.
19 K 13/07, zob. przyp. 18.
20 Budzący spory przepis należy zestawiać z art. 7301 KPC.
21 Por. T. Targosz [w:] Media a dobra osobiste, pod red. J. Barty, R. Markiewicza, Warszawa 2009, s. 313.
22 Na temat funkcji art. 755 KPC zob. A. Jakubecki, Uwagi do art. 755 Kodeksu postępowania cywilnego [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, pod red. A. Jakubeckiego, Warszawa 2008, s. 1083.
23 Por. stanowisko Marszałka Sejmu zawarte w piśmie z 9.5.2008 r. (niepubl.) oraz stanowisko Prokuratora Generalnego z 3.3.2010 r. dołączone TK w związku z tą sprawą (niepubl.).
24 Szerzej w kwestii ochrony prawa do prywatności i jego relacji do wolności wypowiedzi, także z perspektywy prawa wspólnotowego, zob. P. Szwedo, Pojęcie prawa do prywatności w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, „Transformacje Prawa Prywatnego” Nr 1–2/2004, s. 11 i n.
25 W kwestii szerokiego rozumienia wolności informacyjnej wyrażonej tym przepisem zob. P. Sarnecki [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. T. III. Komentarz, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2003, s. 1 i n.
26 Zob. również uwagi na temat tzw. roszczeń informacyjnych w przepisach szczególnych D. Zawistowski, Komentarz do art. 755 Kodeksu postępowania cywilnego, Lex/el – stan prawny 1.7.2011 r., pkt. 8 i 9.
27 Por. w tym zestawieniu wyrok SN z 13.1.2012 r., I CSK 790/10, niepubl.
28 Por. E. Gniewek, Postępowanie zabezpieczające w sprawach przeciwko środkom społecznego przekazu o ochronę dóbr osobistych, MoP Nr 10/2011, s. 555 i n.; Ł. Machaj, Glosa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego, „Przegląd Sejmowy” Nr 3/2011, s. 155 i n. Szerzej na temat noweli K. Zawiślak, Uwagi do projektu zmian w Kodeksie postępowania cywilnego przygotowanego przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego – w zakresie postępowania zabezpieczającego [w:] Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, pod red. K. Markiewicza, Warszawa 2011, s. 327 i n.
29 Angażowanie się dziennikarzy w bezpośrednią działalność polityczną i partyjną jest również przejawem konfliktu interesów i należy wykluczyć podejmowanie takich zajęć oraz pełnienie funkcji w administracji publicznej i w organizacjach politycznych, tak m.in. Kodeks etyki dziennikarskiej Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, dostępny na: http://www.sdp.pl/Kodeks-etyki-dziennikarskiej-SDP.
30 Zob. również W. Grzeszczyk, Recenzja G.R. Bajorek, Władcy Ust. Granice swobody wypowiedzi polityków i wypowiedzi o politykach w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, Toruń 2010 [w:] Prok. i Pr. Nr 4/2011, s. 177.
31 Por. wyrok ETPCz z 9.2.2012 r. w sprawie Vejdeland i inni przeciwko Szwecji,skarga nr 1813/07, dostępne na: www.echr.coe.int.
32 Jednak wypowiedzi ekstremalne politycznie lub rasistowskie pozostają poza zakresem ochrony na podstawie art. 10 EKPCz. Podstawą takiego stanowiska jest art. 17 EKPCz, zgodnie z którym „żadne z postanowień niniejszej Konwencji nie może być interpretowane jako przyznanie jakiemukolwiek państwu, grupie lub osobie prawa do podjęcia działań lub dokonania aktu zmierzającego do zniweczenia praw i wolności wymienionych w niniejszej Konwencji albo ich ograniczenia w większym stopniu, niż to przewiduje konwencja”.
33 Szerzej I.C. Kamiński, op. cit., s. 173.
[/hidepost]