W kierunku jednolitości i dalej
Sąd Najwyższy Węgier a wykonywanie orzeczeń TSUE
Węgierskie sądownictwo już wcześniej spotkało się z kontrowersjami dotyczącymi procedury pytań prejudycjalnych dokonywanych na podstawie art. 267 TFUE: w fazie zadawania pytań zakwestionowano autonomię sędziego odsyłającego w zakresie składania wniosków o wydanie orzeczenia prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) (IS). Obecnie pojawiło się nowe napięcie. Najwyższy organ sądowy na Węgrzech, któremu powierzono zadanie zapewnienia jednolitości krajowego orzecznictwa, stara się interweniować, lecz nie w fazie formułowania pytania prejudycjalnego, ale raczej w fazie udzielania odpowiedzi w ramach procedury – dążąc do kształtowania interpretacji i stosowania orzeczenia TSUE przez sąd odsyłający.
Dynamika ta zapowiada konflikt instytucjonalny dotyczący sposobu, w jaki węgierskie sądownictwo przyjmuje i wdraża orzecznictwo TSUE. Stawką jest nie tylko techniczna kwestia interpretacji sądowej, ale raczej realizacja zasady lojalnej współpracy zapisanej w art. 4 ust. 3 TUE.
Wysiłki na rzecz ujednolicenia rozbieżnych praktyk sądowych w demokratycznych państwach
Wiele państw członkowskich UE w ramach własnych systemów prawnych ustanowiło mechanizmy mające na celu zapewnienie spójnej interpretacji i stosowania prawa przez sądy w różnych krajach i na różnych szczeblach. Wiele jurysdykcji stosuje systemy precedensów, sądy najwyższe wydają wiążące orzeczenia w celu ujednolicenia interpretacji prawa konstytucyjnego i ważnych przepisów ustawowych lub stosują różne techniki, takie jak posiedzenia plenarne lub posiedzenia wielkich izb. W kilku jurysdykcjach krajowe rady lub instytuty sądowe zapewniają szkolenia w celu zapewnienia spójnego rozumowania prawa. W wielu systemach strony lub prokurator generalny mogą odwołać się do Sądu Najwyższego w celu „skorygowania” rozbieżnych interpretacji sądów niższej instancji. Teoretycznie działania te wydają się mieć niewiele wspólnego z nadrzędnością prawa UE.
Procedura prejudycjalna TSUE
W ramach procedury prejudycjalnej pytania dotyczące interpretacji prawa Unii Europejskiej są kierowane do TSUE w fazie, którą można nazwać „fazą pytania”. W odpowiednim czasie, w fazie „odpowiedzi”, TSUE przedstawia wiążącą interpretację sądowi krajowemu, który skierował pytanie prejudycjalne. Co do zasady, sędziowie krajowi rozpatrujący daną sprawę zachowują pełną niezależność zarówno w formułowaniu pytania prejudycjalnego, jak i w interpretacji odpowiedzi TSUE w ramach postępowania krajowego.
Faza odpowiedzi zgodnie z orzecznictwem i zasadami UE
Zgodnie z doktryną Simmenthala, w przypadku gdy przepis prawa krajowego jest niezgodny z prawem UE, sądy krajowe są nie tylko uprawnione, ale i wręcz zobowiązane do niestosowania sprzecznego przepisu krajowego. Co istotne, takie niestosowanie następuje automatycznie i nie wymaga uprzedniego unieważnienia środka krajowego w ramach odrębnej procedury prawnej. Doktryna ta wzmacnia zatem rolę sądów krajowych jako zdecentralizowanych organów egzekwujących prawo UE, wymagając od nich nadania pierwszeństwa normom UE i zapewnienia ich jednolitego stosowania we wszystkich państwach członkowskich. TSUE wyjaśnił, że w kontekście postępowania w trybie prejudycjalnym wszelkie przeszkody w natychmiastowym zastosowaniu jego orzeczenia – takie jak bariery proceduralne lub wiążące precedensy krajowe – podważałyby skuteczność prawa UE (zob. Simmenthal, pkt 22).
Zastosowanie tej zasady do rozstrzygania konfliktów między prawem UE a orzecznictwem sądów krajowych zostało potwierdzone w najnowszym orzecznictwie TSUE. W odniesieniu do krajowych precedensów sądowych TSUE potwierdził ostatnio tę interpretację w wyroku w sprawie Global Ink Trade Kft., wydanym w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne skierowane przez sąd węgierski. W orzeczeniu tym TSUE stwierdził, że sądy krajowe muszą mieć uprawnienia do nieuwzględniania wiążącej decyzji wyższej instancji krajowej, jeżeli decyzja ta zostanie uznana za niezgodną z prawem UE w interpretacji TSUE. Orzeczenie to podkreśla zatem nadrzędność prawa UE nie tylko nad aktami ustawodawczymi, ale także nad sprzecznymi orzeczeniami sądowymi w państwach członkowskich.
Stosowanie przez sądy krajowe orzeczeń wydanych w ramach procedury prejudycjalnej na podstawie art. 267 TFUE stanowi konkretny przejaw zasady lojalnej współpracy zapisanej w art. 4 ust. 3 TUE. Po wydaniu przez TSUE autorytatywnej interpretacji prawa Unii sąd odsyłający ma obowiązek w pełni zastosować tę interpretację przy rozstrzyganiu sporu, który mu został przedłożony. Obowiązek ten wynika nie tylko z wiążącego charakteru orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ale jest również zakotwiczony w szerszym kontekście konstytucyjnym, zgodnie z którym państwa członkowskie zapewniają skuteczność i jednolitość prawa UE. Poprzez przyjęcie i stosowanie interpretacji TSUE sąd krajowy funkcjonuje jako zdecentralizowany, ale nieodzowny element struktury sądowej Unii. W oparciu o sprawy Simmenthal (pkt 22) i Köbler (pkt 33) wszelkie próby centralnego organu sądowego, mające na celu odwrócenie autorytetu orzeczenia prejudycjalnego TSUE od sędziego odsyłającego, podważają tę strukturę sądową. Chociaż sprawa Köbler (pkt 34) dotyczyła fazy zadawania pytań, to ma ona również zastosowanie w fazie udzielania odpowiedzi. W sprawie RS TSUE potwierdził obowiązek sędziów krajowych pełnego stosowania przepisów prawa UE mających bezpośredni skutek, nawet poprzez niestosowanie przepisów krajowych lub praktyk sprzecznych z prawem UE.
Po wyjaśnieniu kwestii prawnych wyjaśnijmy fakty dotyczące danej sprawy.