• Prawo karne
  • Artykuł pochodzi z numeru IUSTITIA 3(37)/2019, dodano 4 listopada 2019.

Analiza funkcjonowania obowiązujących rozwiązań prawnych dotyczących sytuacji prawnej pokrzywdzonego w ramach postępowania nakazowego, w zakresie możliwości zaskarżenia wyroku nakazowego

Zespołu ds. Prawa Karnego SSP „Iustitia”

(inne teksty tego autora)

Opiniowana sytuacja prawna pokrzywdzonego stała się przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich, który określił ją mianem „pułapki legislacyjnej”. W ramach swoich kompetencji dwukrotnie – w dniach: 13.3.2017 r. i 2.2.2018 r. – kierował wystąpienia do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie uprawnień pokrzywdzonego w sytuacji, gdy postępowanie karne zostaje zakończone wyrokiem nakazowym, nawiązując jednocześnie do rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego zapadłych w sprawach: SK 21/16 oraz SK 22/13.

Dnia 24.11.2015 r. do Trybunału Konstytucyjnego wpłynęła bowiem skarga konstytucyjna, w której skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP art. 339 § 5 ustawy z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego6 w zakresie, w jakim pozbawia pokrzywdzonego prawa do bycia poinformowanym o skierowaniu sprawy na posiedzenie celem wydania wyroku nakazowego, o którym mowa w art. 339 § 3 pkt 7 KPK i brakiem pouczenia o możliwości zakończenia postępowania bez przeprowadzenia rozprawy oraz złożenia wcześniej oświadczenia, o którym mowa w art. 54 § 1 KPK, a także art. 505 KPK w zakresie, w jakim przepis ten pozbawia pokrzywdzonego prawa do otrzymania odpisu wyroku nakazowego w związku z treścią art. 54 § 1 KPK.

Postanowieniem z 1.8.2016 r. (Ts 381/15), odmówiono nadania dalszego biegu skardze w części, tj. w odniesieniu do zbadania zgodności art. 505 ustawy z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP, ze względu na niespełnienie wymogów formalnych. W pozostałej części, tj. w zakresie badania zgodności art. 339 § 5 KPK z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP sprawie nadano bieg, jednak postanowieniem z 16.12.2016 r. postępowanie, na podstawie art. 40 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK zostało umorzone, a to z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. Stało się tak, gdyż skarżący zakwestionował w istocie zaniechanie prawodawcze, a tego rodzaju sytuacja nie może być przedmiotem badania Trybunału Konstytucyjnego.

Choć skarga konstytucyjna w sprawie SK 21/16 zawierała nawiązanie do sprawy SK 22/13, to jednak Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z 16.12.2016 r. wykluczył podobieństwo pomiędzy nimi, wyjaśniając, że posiedzenie wyznaczane w celu wydania wyroku nakazowego, o którym mowa w art. 339 § 3 pkt 7 KPK, ma charakter zamknięty oraz odbywa się bez udziału stron (art. 95b § 1 i 2 w zw. z art. 339 § 5 zd. 1 KPK). O terminie posiedzenia, ani nawet o przekazaniu sprawy do rozpoznania w tym trybie, nie są zawiadamiane strony tego postępowania (oskarżyciel i ­oskarżony), obrońcy lub pełnomocnicy. Sytuacja ta różni się więc od unormowań dotyczących jawnych posiedzeń w celu umorzenia postępowania, o których Trybunał wypowiadał się w wyroku o sygn. SK 22/13.

Wobec tego, iż zadaniem Trybunału Konstytucyjnego nie jest uzupełnianie przepisów, a ich ocena, w toku jego działalności orzeczniczej nie jest i nie było możliwe usunięcie ­wspomnianej wcześniej, „pułapki legislacyjnej”. Jedynym zaś możliwym rozwiązaniem istniejącego problemu jest niezwłoczne podjęcie działań legislacyjnych. Obecny stan prawny bowiem istotnie ogranicza prawa pokrzywdzonego w postępowaniu nakazowym, prowadząc do jego tzw. wtórnej wiktymizacji, a ponadto stanowi zagrożenie dla realizacji podstawowych praw wynikających z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP.

Propozycje zmian

Opiniowany wpływ wydania wyroku nakazowego na zakres uprawnień przysługujących pokrzywdzonemu dotyczy dwóch sfer – skrócenia terminu na wystąpienie z wnioskiem zgodnie z art. 49a KPK oraz do złożenia oświadczenia, o którym mowa w art. 54 § 1 KPK. W najbardziej niekorzystnym przypadku, pokrzywdzony może bezpowrotnie utracić możliwość wniesienia sprzeciwu od wyroku nakazowego, w którym nie zasądzono na jego rzecz środków kompensacyjnych. W innej sytuacji, może okazać się, że orzeczenie jedynie – na podstawie art. 502 §3 KPK – środka kompensacyjnego, w oparciu o wcześniejszy wniosek pokrzywdzonego, nie będzie dla niego satysfakcjonujące, jednak z racji zaniechania złożenia, równolegle z wnioskiem, oświadczenia o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego, zostanie pozbawiony możliwości wniesienia sprzeciwu. Natomiast zgłoszenie oświadczenia, o którym mowa w art. 54 § 1 KPK, przed prawomocnym zakończeniem postępowania nakazowego, pozwala oskarżycielowi na wnioskowanie o doręczenie orzeczenia, a następnie wniesienie sprzeciwu od doręczonego mu orzeczenia bądź wniesienie sprzeciwu bez wcześniejszego doręczenia oraz ewentualne rozważenie złożenia wniosku z art. 46 § 1 KK w postępowaniu, które będzie toczyć się już na zasadach ogólnych.

Pierwszym z możliwych rozwiązań jest dokonanie zmiany treści art. 505 i art. 506 § 1 KPK poprzez dodanie pokrzywdzonego do katalogu podmiotów uprawnionych do wniesienia sprzeciwu oraz nałożenie obowiązku doręczenia mu odpisu wyroku nakazowego. W rezultacie brzmienie obu przepisów byłoby następujące:

Art. 505. Odpis wyroku nakazowego doręcza się oskarżycielowi, a oskarżonemu, jego obrońcy i pokrzywdzonemu – wraz z odpisem aktu oskarżenia. W każdym wypadku odpis tego wyroku doręcza się prokuratorowi. Wraz z odpisem wyroku doręczyć należy pouczenie przytaczające przepisy o prawie, terminie i sposobie wniesienia sprzeciwu oraz skutkach jego niewniesienia.

Art. 506 § 1. Oskarżonemu, oskarżycielowi, a także pokrzywdzonemu przysługuje prawo wniesienia sprzeciwu do sądu, który wydał wyrok nakazowy, w terminie zawitym 7 dni od doręczenia tego wyroku.

Godzi się bowiem zauważyć, iż podobne rozwiązanie zostało już zastosowane w ramach art. 422 § 1 oraz art. 444 § 1 KPK, regulujących uprawnienie pokrzywdzonego do złożenia wniosku o uzasadnienie oraz apelacji w przypadku wyroku warunkowo umarzającego postępowanie, wydanego na posiedzeniu.

Strona 3 z 41234